Trong lịch sử đấu tranh cách mạng tại Côn Đảo, ngày 23/1/1952 gắn liền với sự hy sinh của nữ Anh hùng Võ Thị Sáu. Cùng ngày hôm ấy, thực dân Pháp còn xử bắn một người chiến sĩ trẻ đến từ Vĩnh Long: Hồ Văn Năm, người được biết đến với bí danh Năm Đen.
Trải qua nhiều thập kỷ, câu chuyện về Hồ Văn Năm vẫn được lưu giữ trong những công trình nghiên cứu lịch sử và ký ức của các cựu tù Côn Đảo. Ông không chỉ được nhắc đến bởi sự hy sinh cùng ngày với Võ Thị Sáu mà còn bởi quá trình hoạt động cách mạng, tinh thần kiên cường trước những cuộc thẩm vấn và thái độ bình thản khi đối diện với bản án tử hình.
Ngày nay, phần mộ của Anh hùng liệt sĩ Hồ Văn Năm nằm tại Nghĩa trang Hàng Dương, gần mộ Anh hùng Võ Thị Sáu, là một địa điểm tưởng niệm những người đã hy sinh trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc.
Anh hùng liệt sĩ Hồ Văn Năm là ai?
Hồ Văn Năm là một chiến sĩ cách mạng quê tỉnh Vĩnh Long, hoạt động trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông còn được biết đến qua các tên gọi Năm Đen, Năm Em hoặc Thu Đen trong những tài liệu khác nhau.
Theo tư liệu trong sách “Nhân vật lịch sử tỉnh Vĩnh Long” xuất bản năm 2017 được dẫn lại, ông sinh năm 1930 tại làng Long Châu, quận Châu Thành, tỉnh Vĩnh Long. Cha ông là Hồ Văn Giỏi, mẹ là Huỳnh Thị Búp. Gia đình có hoàn cảnh lao động nghèo.
Trong khi đó, một số tài liệu về lịch sử Côn Đảo, bao gồm sách “Huyền thoại Côn Đảo” và tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, ghi ông sinh năm 1934, quê huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long.
Mặc dù thông tin về năm sinh và địa danh quê quán có sự khác biệt, các nguồn đều ghi nhận Hồ Văn Năm là một chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi của Vĩnh Long, bị thực dân Pháp kết án tử hình và xử bắn tại Côn Đảo ngày 23/1/1952.
Từ phong trào cách mạng ở Vĩnh Long đến lực lượng kháng chiến
Sinh ra và lớn lên trong giai đoạn đất nước còn dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, Hồ Văn Năm sớm tiếp xúc với phong trào yêu nước tại quê hương.
Theo tư liệu lịch sử Vĩnh Long, năm 1945, khi phong trào Cách mạng Tháng Tám lan rộng, ông tham gia tổ chức Thiếu niên cứu quốc và các hoạt động biểu tình giành chính quyền tại tỉnh lỵ Vĩnh Long.
Sau khi thực dân Pháp trở lại chiếm đóng Vĩnh Long, ông tiếp tục tham gia lực lượng dân quân kháng chiến.
Với sự am hiểu địa hình địa phương, ông được giao tham gia các hoạt động trong vùng địch kiểm soát, sau đó hoạt động cùng đội cảm tử thuộc Ban Công tác Liên Trung đoàn 109 – 111.
Đây là giai đoạn cuộc kháng chiến tại Nam Bộ diễn ra quyết liệt, với sự tham gia của nhiều lực lượng vũ trang và cơ sở cách mạng địa phương.
Trong những hoạt động ấy, Hồ Văn Năm được ghi nhận là một chiến sĩ linh hoạt, gan dạ, nhiều lần cùng đồng đội thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền, xây dựng cơ sở và đấu tranh với lực lượng đối phương.
Sự giúp đỡ và che chở của người dân địa phương là một trong những yếu tố quan trọng giúp ông tiếp tục hoạt động trong điều kiện bị truy bắt.
Bị bắt năm 1950 và kết án tử hình
Tháng 10/1950, trong một chuyến công tác, Hồ Văn Năm bị thực dân Pháp bắt giữ.
Theo các tư liệu về cuộc đời ông, trong thời gian bị giam giữ, nhà chức trách thực dân nhiều lần thẩm vấn, dụ dỗ và tra tấn nhằm khai thác thông tin về tổ chức cách mạng.
Tuy nhiên, Hồ Văn Năm được ghi nhận đã giữ vững ý chí, không cung cấp những thông tin mà đối phương yêu cầu và nhận trách nhiệm về những hoạt động của mình.
Sau quá trình điều tra, ông bị đưa ra xét xử tại Tòa án đại hình và bị kết án tử hình.
Ông bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn trong thời gian chờ thi hành án, sau đó bị chuyển ra nhà tù Côn Đảo.
Trong hồ sơ tù đày được các tài liệu lịch sử ghi lại, Hồ Văn Năm mang số tù G248.
Đối với những tù nhân bị kết án tử hình, việc chuyển ra Côn Đảo đồng nghĩa với những ngày cuối cùng trong hệ thống nhà tù nổi tiếng khắc nghiệt của chế độ thuộc địa.
Tại đây, Hồ Văn Năm vẫn được các tư liệu và hồi ức của những người cùng thời nhắc đến bởi thái độ bình tĩnh và tinh thần không khuất phục.
Chuyến tàu ngày 21/1/1952 đưa Hồ Văn Năm ra Côn Đảo
Ngày 21/1/1952, thực dân Pháp tổ chức một chuyến tàu đưa các tù nhân từ đất liền ra Côn Đảo.
Theo tài liệu lịch sử được dẫn lại, chuyến tàu này chở 40 tù nhân, trong đó có hai người bị kết án tử hình là Hồ Văn Năm và Võ Thị Sáu.
Cả hai đều còn rất trẻ khi bị đưa đến Côn Đảo, nơi đã giam giữ hàng chục nghìn người yêu nước và chiến sĩ cách mạng trong suốt thời kỳ thuộc địa.
Chỉ hai ngày sau chuyến đi, họ bị đưa ra pháp trường.
Sự kiện ngày 23/1/1952 trở thành một dấu mốc được ghi nhớ trong lịch sử Nhà tù Côn Đảo, gắn liền với hai người chiến sĩ trẻ đã hy sinh trong cùng một ngày.
Ngày 23/1/1952: Hồ Văn Năm hy sinh tại Côn Đảo
Sáng ngày 23/1/1952, nhằm ngày 27 tháng Chạp năm Tân Mão, Hồ Văn Năm bị thực dân Pháp đưa ra pháp trường tại Côn Đảo.
Cùng ngày, nữ chiến sĩ cách mạng Võ Thị Sáu cũng bị xử bắn.
Những ghi chép về thời khắc cuối đời của Hồ Văn Năm cho biết ông vẫn giữ thái độ bình thản khi bước ra nơi hành quyết.
Theo lời kể được lưu lại trong các tư liệu lịch sử, trước khi hy sinh, ông gửi lời từ biệt đồng chí, đồng bào và bày tỏ niềm tin vào nền hòa bình, thống nhất của Việt Nam.
Những lời cuối cùng ấy được các nguồn thuật lại với một số khác biệt về câu chữ, nhưng đều thể hiện tinh thần kiên cường và niềm tin của người chiến sĩ trẻ.
Sự hy sinh của Hồ Văn Năm ở độ tuổi còn rất trẻ để lại nhiều xúc động trong ký ức của những người từng trải qua thời kỳ đấu tranh tại Côn Đảo.
Ông được nhắc đến cùng Võ Thị Sáu không chỉ vì cùng ngày hy sinh, mà còn bởi sự tương đồng trong tinh thần đấu tranh và ý chí trước bản án tử hình.
Câu chuyện về những giờ cuối cùng trong nhà tù
Bên cạnh những thông tin về quá trình hoạt động cách mạng và ngày hy sinh, một số hồi ức của cựu tù Côn Đảo còn lưu giữ câu chuyện rất riêng về Hồ Văn Năm.
Trong bài viết “Hồ Văn Năm – Người ra pháp trường cùng chị Võ Thị Sáu” của nhà báo Nguyễn Văn Minh, đăng trên Báo Quân đội nhân dân cuối tuần năm 2008 và được giới thiệu lại trong sách “Huyền thoại Côn Đảo”, những giờ cuối cùng của ông được kể lại với nhiều chi tiết xúc động.
Theo lời kể của các cựu tù, đêm trước ngày bị hành quyết, Hồ Văn Năm cố gắng hoàn thành một bức chân dung nhỏ trên mảnh ốc xà cừ để dành tặng một người bạn gái từng gắn bó với ông trong những ngày hoạt động tại quê nhà.
Câu chuyện được lưu truyền như một ký ức về đời sống tình cảm của người chiến sĩ trẻ.
Giữa hoàn cảnh tù đày và cái chết cận kề, ông vẫn dành những suy nghĩ cuối cùng cho người thân yêu, đồng đội và những kỷ niệm của cuộc đời mình.
Đây là chi tiết được ghi nhận qua hồi ức nhân chứng và các bài viết lịch sử, cần được hiểu như một câu chuyện truyền lại, thay vì một sự kiện đã có đầy đủ hồ sơ lưu trữ đối chứng.
Dù vậy, câu chuyện góp phần khắc họa Hồ Văn Năm không chỉ qua lòng dũng cảm mà còn qua tình cảm và những ước vọng đời thường của một thanh niên trong thời chiến.
Mộ Anh hùng Hồ Văn Năm ở đâu tại Côn Đảo?
Hiện nay, phần mộ Anh hùng liệt sĩ Hồ Văn Năm nằm tại khu B, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo, gần phần mộ Anh hùng Võ Thị Sáu.
Nghĩa trang Hàng Dương là một trong những di tích lịch sử và địa điểm tưởng niệm quan trọng nhất trên đảo, nơi an nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng, nhà yêu nước và những người từng bị giam giữ trong hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Trong số những phần mộ được nhiều người biết đến tại đây có mộ Võ Thị Sáu, Lê Hồng Phong, Nguyễn An Ninh, Hồ Văn Năm và nhiều nhân vật lịch sử khác.
Đối với những du khách đến Nghĩa trang Hàng Dương tìm hiểu về Võ Thị Sáu, phần mộ Hồ Văn Năm cũng là nơi đáng dành thời gian dừng lại tưởng niệm.
Hai phần mộ ở gần nhau nhắc nhớ về sự kiện ngày 23/1/1952 và những cuộc đời đã khép lại trong lịch sử nhà tù thuộc địa.
Khi đến viếng, du khách nên giữ trật tự, trang phục phù hợp và tôn trọng không gian tưởng niệm của nghĩa trang.
Hồ Văn Năm được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 21/10/2014, Hồ Văn Năm được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đây là sự ghi nhận đối với những đóng góp và tinh thần đấu tranh của ông trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Việc truy tặng danh hiệu cũng góp phần đưa câu chuyện về Hồ Văn Năm đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là các thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử Côn Đảo.
Trong những hoạt động tưởng niệm tại Nghĩa trang Hàng Dương, tên tuổi Hồ Văn Năm thường được nhắc đến cùng Võ Thị Sáu và các chiến sĩ đã hy sinh trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân Pháp.
Năm 2017, trong chuyến công tác và dâng hương tại Nghĩa trang Hàng Dương, Phó Chủ tịch nước Đặng Thị Ngọc Thịnh cũng đã đến viếng phần mộ hai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu và Hồ Văn Năm.
Những hoạt động tưởng niệm này thể hiện sự trân trọng đối với những con người đã góp phần làm nên lịch sử đấu tranh của dân tộc.
Tưởng nhớ Hồ Văn Năm trong hành trình tìm hiểu lịch sử Côn Đảo
Nhắc đến Nhà tù Côn Đảo, nhiều người nghĩ ngay đến những di tích nổi tiếng như Trại Phú Hải, Trại Phú Sơn, hệ thống Chuồng Cọp hay Nghĩa trang Hàng Dương.
Tuy nhiên, phía sau mỗi di tích là những câu chuyện về con người với cuộc đời, gia đình, ước mơ và những lựa chọn trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động.
Hồ Văn Năm là một trong những con người ấy.
Từ một thanh niên quê Vĩnh Long tham gia phong trào cách mạng, ông trải qua những năm tháng hoạt động kháng chiến, bị bắt, bị kết án tử hình và cuối cùng hy sinh tại Côn Đảo ngày 23/1/1952.
Cuộc đời ông được lưu giữ qua các công trình nghiên cứu, ký ức của những người cùng thời và phần mộ tại Nghĩa trang Hàng Dương.
Ngày nay, khi đến Côn Đảo, bên cạnh việc tham quan các di tích và tìm hiểu cuộc đời Võ Thị Sáu, du khách có thể dành thêm thời gian tìm hiểu câu chuyện của Anh hùng liệt sĩ Hồ Văn Năm.
Đó cũng là cách để hiểu sâu sắc hơn về lịch sử vùng đất từng được biết đến là nơi giam giữ những người yêu nước, đồng thời trân trọng những cuộc đời đã hy sinh vì độc lập của Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
- “Nhân vật lịch sử tỉnh Vĩnh Long”, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017, trang 206–207.
- Thiên Vũ – Võ Huy Quang, “Khắc họa chân dung tử tù trong lịch sử đấu tranh giữ nước giai đoạn 1858–1975”, tập 1, Nhà xuất bản Văn nghệ, 2001, trang 147.
- “Huyền thoại Côn Đảo”, Nhà xuất bản Thông tấn, 2013, bài viết về liệt sĩ Hồ Văn Năm.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, tư liệu kỷ niệm ngày hy sinh của Anh hùng Võ Thị Sáu và Anh hùng Hồ Văn Năm.
- Thông tấn xã Việt Nam, tin về hoạt động dâng hương tại Nghĩa trang Hàng Dương ngày 13/7/2017.