Lê Hồng Phong (1902-1942), tên thật là Lê Huy Doãn, là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương trong giai đoạn đấu tranh giành độc lập dân tộc. Từng hoạt động cách mạng tại Trung Quốc, Liên Xô và Việt Nam, ông giữ cương vị Tổng Bí thư từ tháng 3/1935 đến tháng 7/1936. Những năm cuối đời, ông bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo, chịu đựng chế độ lao tù khắc nghiệt và qua đời ngày 6/9/1942, khi vừa tròn 40 tuổi.
Ngày nay, phần mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong tại khu A, Nghĩa trang Hàng Dương là một trong những địa điểm tưởng niệm quan trọng của Côn Đảo. Cuộc đời ông gắn liền với những chuyển biến lớn của phong trào cách mạng Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX, đồng thời để lại những câu chuyện về lòng kiên định và tinh thần bất khuất trong hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Lê Hồng Phong là ai?
Lê Hồng Phong tên thật là Lê Huy Doãn, sinh ngày 6/9/1902 tại làng Đông Thôn, tổng Thông Lãng, phủ Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, thuộc vùng Hưng Nguyên ngày nay.
Ông sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo tại vùng quê có truyền thống hiếu học và yêu nước.
Thuở nhỏ, Lê Huy Doãn được học chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Sau khi hoàn thành bậc Sơ học yếu lược, hoàn cảnh gia đình khó khăn khiến ông phải sớm rời quê để tìm việc làm, phụ giúp gia đình.
Ông đến thành phố Vinh, làm việc tại các cơ sở sản xuất và sau đó trở thành công nhân Nhà máy Diêm Bến Thủy.
Vinh và Bến Thủy đầu thế kỷ XX là một trong những trung tâm công nghiệp quan trọng ở miền Trung. Tại đây tập trung đông công nhân làm việc trong các nhà máy, xưởng sản xuất, bến cảng và những cơ sở kinh doanh do người Pháp hoặc giới chủ tư nhân quản lý.
Môi trường lao động ấy giúp Lê Hồng Phong tiếp xúc trực tiếp với đời sống khó khăn của công nhân và những bất công trong xã hội thuộc địa.
Trong thời gian làm việc tại Nhà máy Diêm Bến Thủy, ông tham gia vận động công nhân đấu tranh đòi cải thiện điều kiện lao động.
Những hoạt động này khiến ông bị giới chủ đuổi việc, nhưng cũng đánh dấu bước chuyển quan trọng từ một thanh niên lao động thành người tích cực tham gia phong trào yêu nước.
Từ đây, Lê Hồng Phong bắt đầu tìm kiếm con đường hoạt động cách mạng ở nước ngoài.
Từ Nghệ An đến Trung Quốc: Những bước đầu trên con đường cách mạng
Cuối năm 1923 và đầu năm 1924, Lê Hồng Phong cùng Phạm Hồng Thái và một số thanh niên yêu nước bí mật rời Việt Nam sang Xiêm, tức Thái Lan ngày nay, rồi tiếp tục đến Quảng Châu, Trung Quốc.
Quảng Châu vào thời điểm ấy là một địa bàn hoạt động quan trọng của nhiều nhà cách mạng Việt Nam.
Tại đây, Lê Hồng Phong tham gia Tâm Tâm xã, một tổ chức do những thanh niên yêu nước Việt Nam thành lập với mục tiêu chống chế độ thực dân và tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc.
Tâm Tâm xã tập hợp những người có tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân để tham gia các hoạt động chính trị.
Dù còn hạn chế về đường lối và phương pháp tổ chức, Tâm Tâm xã đã góp phần hình thành một lớp thanh niên cách mạng có ý chí đấu tranh mạnh mẽ.
Trong quá trình hoạt động tại Quảng Châu, Lê Hồng Phong có cơ hội tiếp xúc với Nguyễn Ái Quốc và được hướng dẫn về lý luận, phương pháp hoạt động cách mạng.
Đây là bước ngoặt có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng chính trị và con đường hoạt động sau này của ông.
Từ tinh thần yêu nước ban đầu, Lê Hồng Phong từng bước tiếp cận chủ nghĩa Mác – Lênin và tham gia các tổ chức cách mạng có phương hướng, mục tiêu rõ ràng hơn.
Những năm học tập quân sự và chính trị tại Trung Quốc, Liên Xô
Lê Hồng Phong là một trong những cán bộ cách mạng Việt Nam được đào tạo tương đối toàn diện về quân sự, chính trị và lý luận trong giai đoạn đầu.
Trong những năm 1924-1926, ông theo học tại Trường Quân sự Hoàng Phố ở Quảng Châu.
Đây là cơ sở đào tạo quân sự nổi tiếng của Trung Quốc thời kỳ đó, nơi nhiều thanh niên Việt Nam yêu nước từng được học tập.
Năm 1926, Lê Hồng Phong tiếp tục sang Liên Xô.
Tại đây, ông theo học các chương trình đào tạo quân sự và chính trị, trong đó có trường quân sự tại Leningrad và trường không quân ở Borisoglebsk.
Việc được đào tạo về hàng không quân sự là một dấu ấn đặc biệt trong tiểu sử Lê Hồng Phong.
Các tài liệu chính thức ghi nhận ông tham gia Hồng quân Liên Xô và được nhắc đến là một trong những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo, phục vụ trong lực lượng không quân tại đây.
Cuối năm 1928, ông tiếp tục học tại Trường Đại học Lao động Cộng sản Phương Đông ở Moskva, cơ sở đào tạo cán bộ cách mạng quốc tế của Quốc tế Cộng sản.
Tại Liên Xô, Lê Hồng Phong sử dụng những bí danh khác nhau để phục vụ công tác học tập và hoạt động bí mật.
Quá trình đào tạo giúp ông tích lũy kiến thức lý luận, phương pháp tổ chức và kinh nghiệm vận động chính trị.
Đây cũng là những nền tảng quan trọng để ông đảm nhận vai trò lãnh đạo trong quá trình khôi phục tổ chức Đảng Cộng sản Đông Dương những năm sau đó.
Vai trò của Lê Hồng Phong trong việc khôi phục tổ chức Đảng
Sau cao trào cách mạng 1930-1931, đặc biệt là phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh, thực dân Pháp tiến hành đàn áp mạnh mẽ các tổ chức cách mạng tại Việt Nam.
Nhiều cán bộ lãnh đạo và đảng viên bị bắt, các cơ sở hoạt động bị phá vỡ, hệ thống liên lạc giữa những tổ chức trong nước và nước ngoài gặp nhiều khó khăn.
Trong bối cảnh ấy, nhiệm vụ khôi phục tổ chức Đảng trở nên đặc biệt cấp thiết.
Cuối năm 1931, Lê Hồng Phong trở lại Trung Quốc hoạt động.
Ông tìm cách liên lạc với các cơ sở cách mạng trong nước, tập hợp lực lượng và khôi phục hệ thống tổ chức.
Năm 1934, Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng Cộng sản Đông Dương được thành lập tại Ma Cao, với Lê Hồng Phong giữ vai trò lãnh đạo.
Ban Chỉ huy ở ngoài có nhiệm vụ nối lại liên lạc, củng cố tổ chức và chuẩn bị những điều kiện cần thiết để triệu tập Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng.
Hoạt động của Lê Hồng Phong trong giai đoạn này góp phần quan trọng vào việc khôi phục hệ thống lãnh đạo và xây dựng lại các tổ chức sau thời kỳ bị đàn áp.
Đây là một trong những đóng góp nổi bật nhất của ông đối với lịch sử Đảng Cộng sản Đông Dương.
Lê Hồng Phong được bầu làm Tổng Bí thư năm 1935
Từ ngày 27 đến ngày 31/3/1935, Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương được tổ chức tại Ma Cao, Trung Quốc.
Đại hội diễn ra trong điều kiện hoạt động bí mật, khi nhiều cán bộ và tổ chức trong nước vẫn chịu sự theo dõi, đàn áp của chính quyền thuộc địa.
Tại Đại hội, Lê Hồng Phong được bầu giữ chức Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Ông đảm nhiệm cương vị này từ tháng 3/1935 đến tháng 7/1936.
Việc được bầu giữ chức vụ lãnh đạo cao nhất thể hiện uy tín của Lê Hồng Phong trong quá trình xây dựng, khôi phục tổ chức Đảng.
Trong giai đoạn này, ông tiếp tục thúc đẩy công tác củng cố hệ thống tổ chức, mở rộng liên lạc giữa các cơ sở trong nước và bộ phận hoạt động ở nước ngoài.
Những hoạt động đó diễn ra trong bối cảnh phong trào cách mạng Việt Nam phải thích ứng với nhiều biến động của tình hình quốc tế và chính sách cai trị thuộc địa.
Tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản
Tháng 7/1935, Lê Hồng Phong dẫn đầu đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva.
Đoàn đại biểu có sự tham gia của nhiều cán bộ cách mạng Việt Nam, trong đó có Nguyễn Thị Minh Khai và Hoàng Văn Nọn.
Đại hội VII là một sự kiện chính trị quan trọng đối với phong trào cộng sản quốc tế trong thập niên 1930.
Tại Đại hội, Lê Hồng Phong được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản.
Đây là sự ghi nhận đối với vai trò và hoạt động của ông trong phong trào cộng sản Đông Dương.
Sau Đại hội, Lê Hồng Phong tiếp tục đảm nhận nhiều nhiệm vụ chính trị quan trọng, tham gia chỉ đạo tổ chức và liên hệ với phong trào cách mạng trong nước.
Trở về Sài Gòn và tiếp tục hoạt động cách mạng
Tháng 11/1937, Lê Hồng Phong bí mật trở về Việt Nam, hoạt động tại Sài Gòn và các địa phương Nam Kỳ dưới bí danh La Anh.
Đây là giai đoạn phong trào dân chủ Đông Dương phát triển với nhiều hình thức đấu tranh công khai, bán công khai và bí mật.
Lê Hồng Phong tham gia hoạt động tổ chức, công tác tư tưởng và báo chí, góp phần vận động quần chúng, củng cố lực lượng.
Ông viết nhiều bài chính luận, tham gia giải thích đường lối và chủ trương của Đảng, đấu tranh với những quan điểm mà tổ chức cho là không phù hợp với tình hình cách mạng.
Trong những năm này, báo chí trở thành một phương tiện quan trọng để truyền bá tư tưởng và vận động xã hội.
Thông qua hoạt động viết báo, Lê Hồng Phong góp phần đưa những vấn đề chính trị, quyền lợi của người lao động và yêu cầu dân chủ đến đông đảo quần chúng.
Tháng 3/1938, ông tham dự Hội nghị Trung ương tại Hóc Môn, Gia Định.
Những hoạt động ở Nam Kỳ tiếp tục cho thấy vai trò của ông không chỉ trên phương diện tổ chức mà còn trong công tác lý luận và vận động chính trị.
Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai
Cuộc đời Lê Hồng Phong còn gắn bó với nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai.
Cả hai từng có thời gian hoạt động và học tập ở nước ngoài, cùng tham gia phong trào cách mạng quốc tế và sau đó tiếp tục hoạt động tại Việt Nam.
Nguyễn Thị Minh Khai là một trong những nữ lãnh đạo tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam trước năm 1945.
Hai người có một người con gái là Lê Nguyễn Hồng Minh.
Do hoàn cảnh hoạt động bí mật và những lần bị bắt giam, cuộc sống gia đình của họ phải chịu nhiều chia cách.
Năm 1941, Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp xử tử tại Hóc Môn, trong khi Lê Hồng Phong đang bị giam giữ tại Côn Đảo.
Chỉ một năm sau, Lê Hồng Phong cũng qua đời trong nhà tù.
Câu chuyện gia đình của hai nhà cách mạng phản ánh những mất mát riêng tư mà nhiều người hoạt động chính trị phải trải qua trong thời kỳ đấu tranh chống chế độ thuộc địa.
Hai lần bị bắt và bản án đưa Lê Hồng Phong ra Côn Đảo
Ngày 22/6/1939, Lê Hồng Phong bị thực dân Pháp bắt tại khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn.
Ông bị kết án 6 tháng tù giam và 3 năm quản thúc.
Sau khi chấp hành án tù, ông bị đưa về Nghệ An để quản thúc, chịu sự giám sát của chính quyền thực dân.
Mặc dù bị hạn chế đi lại và liên lạc, ông vẫn tìm cách duy trì hoạt động, viết báo và giữ liên hệ với những người cùng chí hướng.
Tháng 1/1940, Lê Hồng Phong bị bắt lần thứ hai và bị đưa vào giam giữ tại Khám Lớn Sài Gòn.
Trong thời gian bị giam, ông tiếp tục bị thẩm vấn, điều tra và đối mặt với những biện pháp đàn áp của nhà cầm quyền.
Ngày 22/10/1940, ông bị kết án 5 năm tù khổ sai.
Cuối năm 1940, thực dân Pháp đưa Lê Hồng Phong ra Côn Đảo.
Kể từ đây, cuộc đời ông bước vào giai đoạn cuối cùng tại một trong những hệ thống nhà tù khắc nghiệt nhất Đông Dương.
Lê Hồng Phong trong Nhà tù Côn Đảo
Vào thời điểm Lê Hồng Phong bị đày ra đảo, Côn Đảo đã trở thành nơi giam giữ nhiều người yêu nước, đảng viên cộng sản và những người tham gia các phong trào chống chế độ thuộc địa.
Hệ thống nhà tù được tổ chức thành nhiều khu giam giữ, bao gồm các phòng giam tập thể, khu biệt lập, xà lim và những cơ sở lao động khổ sai.
Chế độ nhà tù đặc biệt khắc nghiệt đối với những người bị xem là có ảnh hưởng chính trị hoặc có khả năng tổ chức đấu tranh.
Là một cán bộ lãnh đạo cấp cao của Đảng Cộng sản Đông Dương, Lê Hồng Phong bị nhà cầm quyền chú ý và áp dụng nhiều biện pháp giam giữ nghiêm ngặt.
Các tư liệu lịch sử ghi nhận ông từng bị biệt giam, thường xuyên bị đánh đập, bị hạn chế sinh hoạt và phải chịu điều kiện vệ sinh, ăn uống thiếu thốn.
Tuy nhiên, ngay trong hoàn cảnh ấy, Lê Hồng Phong vẫn giữ mối quan tâm đối với những người cùng bị giam giữ.
Ông tham gia động viên tinh thần tù nhân, phản đối các hình thức đối xử hà khắc và giữ vững quan điểm chính trị của mình.
Banh II và xà lim số 5
Một địa điểm đặc biệt gắn với những năm cuối đời Lê Hồng Phong là Banh II, tức Lao II, thuộc di tích Trại Phú Sơn ngày nay.
Đây là một bộ phận quan trọng trong hệ thống Nhà tù Côn Đảo thời Pháp thuộc.
Banh II có các khu phòng giam và xà lim dùng để kiểm soát những tù nhân bị coi là nguy hiểm hoặc cần cách ly.
Theo các tư liệu lịch sử, Lê Hồng Phong từng bị đưa vào xà lim số 5 trong khu giam giữ đặc biệt.
Không gian biệt giam chật hẹp, thiếu ánh sáng, thông khí hạn chế và chế độ sinh hoạt khắc nghiệt khiến sức khỏe người tù bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Việc bị giam giữ trong thời gian dài, cộng với những trận đòn và tình trạng thiếu chăm sóc y tế, đã khiến thể lực Lê Hồng Phong dần suy kiệt.
Xà lim số 5 trở thành một địa điểm đặc biệt trong những câu chuyện về cuộc đời ông tại Côn Đảo.
Câu chuyện “bát cơm chan máu” và khí tiết của người cộng sản
Một trong những câu chuyện được nhiều công trình lịch sử nhắc lại khi nói về Lê Hồng Phong tại Côn Đảo là sự kiện thường được gọi là “bát cơm chan máu”.
Theo các tư liệu về chế độ lao tù Côn Đảo, trong một lần bị cai ngục đánh đập khi đang ăn cơm, máu từ đầu và mặt Lê Hồng Phong chảy xuống bát cơm.
Dù đang chịu đau đớn, ông vẫn cố giữ bình tĩnh và tiếp tục ăn.
Hình ảnh ấy được những người tù ghi nhớ như một biểu hiện của ý chí không khuất phục trước sự hành hạ.
Các tài liệu tưởng niệm cũng dẫn lời nhận xét của những người bạn tù rằng gươm giáo có thể chặt đứt gang thép nhưng phải oằn mình trước dũng khí của người cộng sản.
Câu chuyện cho thấy cách những người tù nhìn nhận phẩm chất của Lê Hồng Phong trong hoàn cảnh đặc biệt khắc nghiệt.
Đó không phải là sự phủ nhận những đau đớn về thể xác mà là nỗ lực bảo vệ phẩm giá và giữ vững tinh thần trong điều kiện bị giam cầm.
Các công trình nghiên cứu lịch sử và tư liệu hồi ký về Côn Đảo đã lưu giữ câu chuyện này như một phần ký ức về những người tù chính trị.
Những ngày cuối đời của Lê Hồng Phong tại Côn Đảo
Sau thời gian dài bị tra tấn và giam giữ trong điều kiện thiếu thốn, sức khỏe Lê Hồng Phong suy giảm nghiêm trọng.
Ông mắc bệnh kiết lỵ, một căn bệnh đặc biệt nguy hiểm trong điều kiện vệ sinh và chăm sóc y tế không bảo đảm.
Các tư liệu ghi nhận ông không được điều trị đầy đủ, trong khi những người tù tìm cách hỗ trợ thuốc men cũng gặp nhiều trở ngại.
Bệnh tật kéo dài cùng những thương tổn do chế độ lao tù khiến ông ngày càng kiệt sức.
Trưa ngày 6/9/1942, Tổng Bí thư Lê Hồng Phong qua đời tại xà lim số 5, Banh II, Nhà tù Côn Đảo.
Ngày ông qua đời cũng chính là ngày sinh nhật lần thứ 40.
Sự trùng hợp giữa ngày sinh và ngày mất trở thành một dấu mốc đặc biệt khi nhắc đến cuộc đời ông.
Lời nhắn gửi trước lúc qua đời
Trong các tư liệu lịch sử và những bài tưởng niệm, lời nhắn cuối đời của Lê Hồng Phong được ghi lại với nội dung khẳng định niềm tin vào thắng lợi của cách mạng.
Ông nhờ những người đồng chí chuyển đến tổ chức Đảng lời nhắn rằng, cho đến giờ phút cuối cùng, ông vẫn tin tưởng vào thắng lợi vẻ vang của cách mạng.
Lời nhắn ấy phản ánh sự kiên định trong lý tưởng chính trị của Lê Hồng Phong, từ những năm tháng hoạt động tại Trung Quốc, Liên Xô đến khi trở về Việt Nam và những ngày cuối đời tại Côn Đảo.
Ông qua đời trong hoàn cảnh đất nước vẫn chịu ách thống trị thuộc địa, chưa được chứng kiến thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Tuy nhiên, những đóng góp của ông trong công tác tổ chức, xây dựng lực lượng và lãnh đạo phong trào đã trở thành một phần quan trọng trong tiến trình lịch sử cách mạng Việt Nam.
Mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong ở đâu tại Côn Đảo?
Phần mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong nằm tại khu A, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Nghĩa trang Hàng Dương là nơi an nghỉ của hàng nghìn người yêu nước, chiến sĩ cách mạng và tù nhân đã qua đời trong các giai đoạn lịch sử nhà tù.
Theo hệ thống giới thiệu chính thức của Nghĩa trang Hàng Dương, khu A là nơi tập trung chủ yếu các phần mộ của những người qua đời trước năm 1945.
Đây cũng là khu vực có phần mộ của chí sĩ yêu nước Nguyễn An Ninh và Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vũ Văn Hiếu.
Phần mộ Lê Hồng Phong hiện được xây dựng, bảo tồn và chăm sóc trong không gian trang nghiêm của nghĩa trang.
Các hoạt động tưởng niệm thường bao gồm dâng hoa, dâng hương và ôn lại cuộc đời, sự nghiệp cách mạng của ông.
Đối với người đến tham quan Côn Đảo, khu mộ Lê Hồng Phong là một địa điểm quan trọng trong hành trình tìm hiểu lịch sử đấu tranh của những người tù chính trị.
Ý nghĩa của phần mộ tại Hàng Dương
Phần mộ Lê Hồng Phong không chỉ là nơi an nghỉ của một nhà lãnh đạo cao cấp.
Đây còn là dấu tích trực tiếp của một giai đoạn lịch sử khi Côn Đảo được sử dụng để giam giữ và đàn áp những người chống chế độ thuộc địa.
Cùng với các khu trại giam, xà lim, chuồng cọp và những địa điểm lao động khổ sai, Nghĩa trang Hàng Dương giúp người tham quan hiểu rõ hơn về điều kiện sống cũng như những mất mát của các thế hệ tù nhân.
Mỗi phần mộ tại đây gắn với một số phận và một câu chuyện riêng.
Trường hợp Lê Hồng Phong đặc biệt ở chỗ cuộc đời ông trải qua nhiều địa bàn hoạt động cách mạng quốc tế nhưng lại kết thúc trong không gian biệt giam của Nhà tù Côn Đảo.
Từ một thanh niên công nhân ở Bến Thủy, ông trở thành nhà hoạt động cách mạng, cán bộ lãnh đạo Đảng, rồi qua đời tại hòn đảo cách xa đất liền.
Hành trình ấy phản ánh những biến động lớn trong cuộc đời của một thế hệ người Việt Nam hoạt động chính trị vào nửa đầu thế kỷ XX.
Ngày tưởng niệm Tổng Bí thư Lê Hồng Phong
Ngày 6/9 dương lịch hằng năm là ngày kỷ niệm sinh và tưởng niệm ngày mất của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong.
Đây là dịp để các cơ quan, tổ chức và nhân dân ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của ông đối với phong trào cách mạng Việt Nam.
Tại Côn Đảo, hoạt động tưởng niệm thường được tổ chức ở Nghĩa trang Hàng Dương và các địa điểm lịch sử liên quan.
Ngày 6/9/2026, chính quyền và nhân dân Côn Đảo đã tổ chức lễ kỷ niệm 124 năm ngày sinh và tưởng niệm 84 năm ngày mất của Lê Hồng Phong.
Trong chương trình, các đại biểu đã dâng hương, dâng hoa tại phần mộ ở khu A, Nghĩa trang Hàng Dương, đồng thời tổ chức hoạt động tưởng niệm tại Đền thờ Côn Đảo.
Đây là một trong những hoạt động góp phần giáo dục truyền thống và gìn giữ ký ức lịch sử tại địa phương.
Lịch tổ chức lễ tưởng niệm từng năm có thể thay đổi theo kế hoạch của cơ quan quản lý và chính quyền Côn Đảo.
Du khách có nhu cầu tham dự nên kiểm tra thông tin chính thức trước chuyến đi.
Hướng dẫn viếng mộ Lê Hồng Phong và tìm hiểu di tích
Khi đến Côn Đảo, du khách có thể kết hợp viếng mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong với hành trình tham quan các địa điểm lịch sử.
1. Nghĩa trang Hàng Dương
Đây là địa điểm có phần mộ Lê Hồng Phong tại khu A.
Du khách có thể tìm hiểu không gian nghĩa trang, hệ thống các khu mộ và những nhân vật lịch sử đang yên nghỉ tại đây.
Khi tham quan, cần tuân thủ hướng dẫn của đơn vị quản lý, giữ trật tự và thể hiện sự tôn trọng đối với những người đã khuất.
2. Trại Phú Sơn
Trại Phú Sơn gắn với Banh II, một trong những khu giam giữ có lịch sử lâu đời trong hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Đây là địa điểm giúp người tham quan hiểu thêm về những năm cuối đời của Lê Hồng Phong, đặc biệt là điều kiện giam giữ và chế độ biệt giam thời Pháp thuộc.
3. Trại Phú Hải và các di tích nhà tù
Trại Phú Hải, cùng với Trại Phú Sơn và các khu giam khác, phản ánh quá trình hình thành, mở rộng và vận hành hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Việc tham quan những di tích này giúp người tìm hiểu lịch sử có cái nhìn đầy đủ hơn về bối cảnh giam giữ các tù nhân chính trị.
4. Đền thờ Côn Đảo
Đền thờ Côn Đảo là không gian tưởng niệm những người yêu nước và chiến sĩ cách mạng đã hy sinh trong lịch sử nhà tù.
Du khách có thể kết hợp tham quan đền thờ với Nghĩa trang Hàng Dương, tùy theo thời gian và chương trình tham quan.
Lưu ý khi tham quan
Nghĩa trang Hàng Dương và các di tích lịch sử tại Côn Đảo có những quy định riêng về tham quan, dâng hương và tổ chức đoàn.
Du khách nên chuẩn bị trang phục lịch sự, giữ vệ sinh, không gây tiếng ồn, không tự ý đặt đồ lễ tại những vị trí không được phép và tuân thủ chỉ dẫn của nhân viên quản lý di tích.
Đối với những đoàn muốn tìm hiểu chuyên sâu về lịch sử Nhà tù Côn Đảo, việc sử dụng dịch vụ thuyết minh tại di tích sẽ giúp chuyến tham quan có thêm giá trị.
Những đóng góp của Lê Hồng Phong đối với lịch sử Việt Nam
Cuộc đời Lê Hồng Phong tuy chỉ kéo dài 40 năm nhưng gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Trước hết, ông thuộc lớp thanh niên yêu nước sớm tìm đường hoạt động ở nước ngoài, tiếp cận những tư tưởng và phương pháp tổ chức cách mạng mới.
Quá trình học tập tại Trung Quốc và Liên Xô đã giúp ông tích lũy kiến thức quân sự, chính trị và lý luận, tạo nền tảng để tham gia công tác lãnh đạo.
Đóng góp nổi bật nhất của Lê Hồng Phong là vai trò trong quá trình khôi phục hệ thống tổ chức Đảng Cộng sản Đông Dương sau thời kỳ bị đàn áp nghiêm trọng đầu thập niên 1930.
Ông tham gia xây dựng Ban Chỉ huy ở ngoài, chuẩn bị Đại hội đại biểu lần thứ nhất và đảm nhiệm cương vị Tổng Bí thư trong giai đoạn 1935-1936.
Bên cạnh công tác tổ chức, ông cũng có nhiều đóng góp trên lĩnh vực báo chí, tư tưởng và vận động quần chúng.
Sau khi trở về hoạt động trong nước, Lê Hồng Phong tiếp tục tham gia phong trào dân chủ tại Nam Kỳ, góp phần mở rộng lực lượng và tăng cường hoạt động chính trị.
Những năm tù đày cuối đời tại Côn Đảo trở thành một phần quan trọng trong hình ảnh lịch sử của ông.
Các công trình nghiên cứu và tưởng niệm đánh giá cao sự kiên định của Lê Hồng Phong khi đối mặt với những điều kiện giam giữ đặc biệt khắc nghiệt.
Ngày nay, tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố và công trình công cộng trên cả nước.
Đó là những hình thức ghi nhớ đóng góp của một nhân vật từng giữ vai trò quan trọng trong phong trào cách mạng Việt Nam trước năm 1945.
Lê Hồng Phong và ký ức lịch sử Côn Đảo
Côn Đảo ngày nay được biết đến với những bãi biển, rừng nguyên sinh, cảnh quan thiên nhiên và các tuyến du lịch biển đảo.
Tuy nhiên, lịch sử hệ thống nhà tù vẫn là một phần quan trọng tạo nên giá trị đặc biệt của điểm đến này.
Trong hành trình tìm hiểu Côn Đảo, cuộc đời Lê Hồng Phong giúp du khách kết nối những sự kiện diễn ra trên phạm vi cả nước với những dấu tích còn hiện diện trên đảo.
Một người từng hoạt động tại Quảng Châu, Moskva, Sài Gòn và nhiều địa bàn khác cuối cùng đã trải qua những năm tháng cuối đời trong một xà lim tại Côn Đảo.
Câu chuyện ấy cho thấy phạm vi rộng lớn của phong trào cách mạng Việt Nam trước năm 1945, đồng thời phản ánh số phận của những người bị chính quyền thuộc địa giam giữ vì hoạt động chính trị.
Tại Nghĩa trang Hàng Dương, mộ Lê Hồng Phong nằm giữa không gian tưởng niệm của hàng nghìn người đã khuất.
Bên cạnh những nhân vật được lịch sử ghi nhận tên tuổi là nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính.
Việc đến thăm các di tích không chỉ để tìm hiểu những cá nhân tiêu biểu mà còn để nhận thức đầy đủ hơn về một giai đoạn lịch sử có nhiều hy sinh, mất mát.
Ngày 6/9/1942, Lê Hồng Phong qua đời ở tuổi 40 tại Nhà tù Côn Đảo. Hơn tám thập niên sau, phần mộ của ông tại Nghĩa trang Hàng Dương vẫn là nơi lưu giữ ký ức về một nhà lãnh đạo cách mạng và những năm tháng đấu tranh trong lao tù.
Tài liệu tham khảo
Tài liệu sách
- Bảy vị cố Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Việt Nam sống mãi với chúng ta!, Nhà xuất bản Thời Đại, 2010, trang 89-129.
- Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862-1975), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2010, trang 198.
- Côn Đảo – Ký sự và tư liệu, Ban Liên lạc tù chính trị, Sở Văn hóa Thông tin, Nhà xuất bản Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 1996, trang 186-187.
Nguồn đối chiếu bổ sung
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Cám dỗ không thể mua chuộc người chiến sĩ cộng sản Lê Hồng Phong.
- Báo Nhân Dân: Nhà lãnh đạo xuất sắc, kiên cường của Đảng.
- Tư liệu văn kiện Đảng: Niên biểu Đại hội đại biểu lần thứ nhất.
- Nghĩa trang Hàng Dương: Thông tin lịch sử và các khu mộ.
- Cổng thông tin Thành ủy TP.HCM: Đặc khu Côn Đảo tưởng niệm 84 năm ngày hy sinh của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong.