Trên tuyến đường ven biển nối trung tâm Côn Đảo với cảng Bến Đầm, giữa một bên là núi cao và một bên là biển rộng, có một tấm bia tưởng niệm gắn với sự kiện đặc biệt trong lịch sử Nhà tù Côn Đảo. Đó là nơi ghi dấu cuộc vượt ngục ngày 12/12/1952 của 198 tù nhân lao động khổ sai, trong đó 81 người đã hy sinh trên biển và 117 người bị bắt trở lại.
Cuộc vượt ngục không đạt được mục tiêu đưa những người tù trở về đất liền. Tuy nhiên, đây là một cuộc nổi dậy có vũ trang được tổ chức quy mô và chuẩn bị công phu, thể hiện khát vọng tự do, tinh thần đoàn kết và ý chí đấu tranh của những người bị giam giữ tại Côn Đảo trong thời kỳ thực dân Pháp.
Ngày nay, tấm bia tưởng niệm không chỉ lưu giữ một sự kiện lịch sử mà còn nhắc nhớ về những con người đã đánh đổi mạng sống trong hành trình tìm đường trở về với tự do.
Bia tưởng niệm 198 tù nhân vượt ngục nằm ở đâu?
Bia tưởng niệm cuộc vượt ngục năm 1952 nằm trên tuyến đường đi cảng Bến Đầm, thuộc khu vực Côn Đảo.
Từ trung tâm Côn Đảo đến cảng Bến Đầm là hành trình khoảng 15–17 km, đi qua một trong những cung đường ven biển có cảnh quan nổi bật của hòn đảo.
Con đường uốn lượn theo sườn núi, với những đoạn nhìn xuống biển và các ghềnh đá phía dưới. Đối với du khách, đây là tuyến đường quen thuộc khi di chuyển giữa cảng Bến Đầm và khu vực trung tâm.
Tuy nhiên, ít người biết rằng chính khu vực này từng gắn với những năm tháng lao động khổ sai của tù nhân Nhà tù Côn Đảo.
Trong thời kỳ thực dân Pháp, nhiều tù nhân bị đưa đến đây để khai thác đá, khuân vác vật liệu và tham gia xây dựng đường giao thông trong điều kiện làm việc vô cùng khắc nghiệt.
Tấm bia tưởng niệm ngày nay đánh dấu một trong những sự kiện đau thương nhưng có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử đấu tranh của những người tù tại Côn Đảo.
Bối cảnh cuộc vượt ngục ngày 12/12/1952
Năm 1952, Côn Đảo vẫn nằm dưới sự quản lý của thực dân Pháp và được sử dụng làm nơi giam giữ những người yêu nước, chiến sĩ cách mạng cùng nhiều nhóm tù nhân khác.
Những người bị giam phải chịu chế độ quản lý nghiêm ngặt, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn và nhiều hình thức lao động cưỡng bức.
Trong số đó có những tù nhân được đưa đi làm đường tại khu vực Bến Đầm.
Ban ngày, họ phải làm việc dưới sự giám sát của lực lượng canh giữ, thực hiện những công việc nặng nhọc như vận chuyển đá, khai thác vật liệu và xây dựng đường sá.
Chính trong hoàn cảnh ấy, một kế hoạch vượt ngục đã được bí mật hình thành.
Theo các tài liệu lịch sử, cuộc nổi dậy được tổ chức dưới sự lãnh đạo của Đảo ủy Côn Đảo, với mục tiêu giành quyền chủ động, vượt biển trở về đất liền và tiếp tục tham gia kháng chiến.
Đây không phải một cuộc bỏ trốn tự phát của một nhóm tù nhân nhỏ lẻ, mà là một kế hoạch được chuẩn bị với sự phối hợp của nhiều lực lượng trong nhà tù.
Quá trình bí mật chuẩn bị cho cuộc vượt ngục
Để có thể rời khỏi Côn Đảo, những người tù phải giải quyết một khó khăn lớn: tìm phương tiện vượt qua vùng biển rộng lớn ngăn cách hòn đảo với đất liền.
Trong điều kiện bị giám sát chặt chẽ, việc chuẩn bị thuyền, vật liệu và tổ chức lực lượng đều phải được tiến hành bí mật.
Theo các hồi ức được công bố, những người tham gia đã tận dụng vật liệu có thể tìm kiếm trong quá trình lao động để chế tạo thuyền gỗ.
Các phương tiện này được cất giấu, chờ đến thời điểm thực hiện kế hoạch.
Tài liệu về cuộc nổi dậy cho biết lực lượng vượt ngục đã chuẩn bị năm chiếc thuyền để đưa gần 200 người rời đảo.
Bên cạnh việc đóng thuyền, kế hoạch còn bao gồm việc phối hợp hành động, khống chế lực lượng canh giữ và tạo điều kiện để những người tù lên phương tiện vượt biển.
Việc tổ chức một cuộc vượt ngục với số lượng người lớn như vậy trong điều kiện nhà tù bị kiểm soát nghiêm ngặt cho thấy sự chuẩn bị và quyết tâm của những người tham gia.
Đêm 12/12/1952: Cuộc nổi dậy và vượt biển của 198 tù nhân
Ngày 12/12/1952, cuộc nổi dậy được triển khai theo kế hoạch.
Theo hồi ức của ông Đoàn Duy Thành, một cựu tù Côn Đảo từng tham gia sự kiện, lực lượng tù nhân đã khống chế hơn một trung đội lính Âu – Phi, tước vũ khí và giành quyền chủ động tại khu vực hành động.
Đây là một kết quả đáng chú ý, bởi những người tù đã có thể tổ chức lực lượng và thực hiện kế hoạch ngay trong điều kiện bị giam giữ.
Sau khi giành được quyền chủ động, 198 người tham gia cuộc vượt ngục xuống các thuyền gỗ đã chuẩn bị trước để bắt đầu hành trình rời đảo.
Trước mắt họ là biển rộng, trong khi phương tiện vượt biển còn thô sơ và điều kiện thời tiết không thuận lợi.
Hành trình ấy mang theo hy vọng được thoát khỏi nhà tù, trở về đất liền và tiếp tục hoạt động cách mạng.
Tuy nhiên, những khó khăn lớn nhất lại xuất hiện khi các con thuyền đã rời bờ.
Bi kịch trên biển: 81 người hy sinh, 117 người bị bắt lại
Theo các tư liệu lịch sử, sau khi ra biển, đoàn thuyền gặp thời tiết xấu và sóng lớn.
Một số tài liệu thuật lại rằng khi di chuyển được khoảng hơn 3 km, những chiếc thuyền gỗ bắt đầu gặp sự cố. Các phương tiện được chế tạo và cất giấu trong điều kiện thiếu thốn không đủ khả năng chống chọi với sóng gió.
Trong năm chiếc thuyền tham gia cuộc vượt biển, ba chiếc bị đắm, hai chiếc còn lại bị bắt giữ.
Hậu quả của cuộc vượt ngục vô cùng đau thương: 81 người hy sinh trên biển, 117 người bị bắt trở lại Côn Đảo.
Những người bị bắt phải tiếp tục chịu cảnh giam cầm, trong khi những người hy sinh đã không thể trở về với đất liền.
Cuộc vượt ngục khép lại với những tổn thất nặng nề, nhưng đồng thời để lại một dấu ấn sâu sắc trong lịch sử Nhà tù Côn Đảo.
Đối với những người tham gia, đó là cuộc đấu tranh nhằm thoát khỏi chế độ giam giữ và tìm đường trở về với cuộc sống tự do.
Vì sao cuộc vượt ngục năm 1952 có ý nghĩa đặc biệt?
Trong lịch sử Nhà tù Côn Đảo, đã diễn ra nhiều cuộc đấu tranh của tù nhân, từ phản đối chế độ giam giữ, tuyệt thực đến những kế hoạch vượt ngục.
Tuy nhiên, sự kiện ngày 12/12/1952 có những đặc điểm nổi bật về quy mô tổ chức và phương thức hành động.
Cuộc nổi dậy không chỉ nhằm đưa một nhóm tù nhân ra khỏi nơi giam giữ mà còn có sự chuẩn bị về lực lượng, phương tiện và kế hoạch khống chế lực lượng canh giữ.
Tại hội thảo khoa học tổ chức nhân kỷ niệm 60 năm sự kiện vào năm 2012, các nhà nghiên cứu và cựu tù chính trị đã đánh giá đây là cuộc nổi dậy có vũ trang, tự giải phóng và vượt đảo với quy mô lớn nhất trong lịch sử 113 năm tồn tại của Nhà tù Côn Đảo.
Mặc dù không thành công về mục tiêu vượt biển, sự kiện cho thấy khả năng tổ chức và tinh thần đấu tranh của những người tù ngay trong hoàn cảnh bị kiểm soát chặt chẽ.
Cuộc vượt ngục cũng làm bộc lộ những giới hạn trong hệ thống quản lý nhà tù của thực dân Pháp tại Côn Đảo.
Đối với lịch sử đấu tranh cách mạng, đây là một sự kiện thể hiện rõ ý chí giành tự do của những người bị giam giữ.
Tấm bia tưởng niệm ghi lại cuộc vượt ngục không thành
Để tưởng nhớ những người tham gia cuộc vượt ngục, một tấm bia đã được dựng tại khu vực gắn với sự kiện lịch sử trên đường đi Bến Đầm.
Công trình có phần phù điêu khắc họa những người tù trên thuyền giữa biển, gợi lại hình ảnh cuộc vượt biển đầy hiểm nguy năm 1952.
Phía dưới là phần văn bia bằng tiếng Việt và tiếng Anh, giới thiệu sự kiện, số người tham gia và những tổn thất trong cuộc vượt ngục.
Nội dung tưởng niệm ghi nhận 198 người tù lao động khổ sai tham gia cuộc nổi dậy ngày 12/12/1952, trong đó 117 người bị bắt lại và 81 người hy sinh trên biển.
Những con số ấy không chỉ là thông tin lịch sử. Đằng sau đó là cuộc đời của những con người đã trải qua những năm tháng tù đày và nuôi hy vọng được trở về đất liền.
Tấm bia vì thế mang ý nghĩa của một địa điểm tưởng niệm tập thể, nơi người dân và du khách có thể tìm hiểu về một cuộc đấu tranh đặc biệt trong lịch sử Côn Đảo.
Cuộc vượt ngục năm 1952 trong ký ức của các cựu tù Côn Đảo
Nhiều thập kỷ sau sự kiện, những cựu tù từng tham gia hoặc chứng kiến cuộc nổi dậy vẫn tiếp tục kể lại câu chuyện về những ngày tháng chuẩn bị và hành động.
Các hồi ức này trở thành nguồn tư liệu quan trọng giúp các nhà nghiên cứu tái hiện diễn biến cuộc vượt ngục.
Năm 2012, nhân kỷ niệm 60 năm sự kiện, một hội thảo khoa học đã được tổ chức với sự tham gia của các cựu tù, nhà nghiên cứu và những người quan tâm đến lịch sử Nhà tù Côn Đảo.
Những tham luận và lời kể của nhân chứng góp phần làm rõ hoàn cảnh lịch sử, công tác chuẩn bị, quá trình hành động cũng như những tổn thất của cuộc vượt biển.
Đặc biệt, các nhân chứng đã nhấn mạnh tinh thần đoàn kết giữa những người tù, sự phối hợp trong tổ chức và quyết tâm trở về đất liền để tiếp tục hoạt động cách mạng.
Qua những hồi ức ấy, cuộc vượt ngục năm 1952 không chỉ được nhìn nhận qua kết quả thành công hay thất bại, mà còn qua hoàn cảnh và lựa chọn của những con người trực tiếp tham gia.
Dấu ấn cuộc vượt ngục trong tác phẩm “Vượt Côn Đảo”
Cuộc đấu tranh và những câu chuyện về người tù Côn Đảo cũng trở thành nguồn cảm hứng cho tác phẩm văn học “Vượt Côn Đảo” của nhà văn Phùng Quán.
Tác phẩm được xuất bản lần đầu năm 1954 và nhận giải thưởng của Hội Văn nghệ Việt Nam giai đoạn 1954–1955.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Phùng Quán có dịp tiếp xúc với những người tù cách mạng từ Côn Đảo trở về trong hoạt động trao đổi tù binh tại Sầm Sơn, Thanh Hóa.
Những câu chuyện về cuộc sống trong nhà tù, ý chí đấu tranh và các cuộc vượt ngục đã góp phần hình thành nên tác phẩm.
“Vượt Côn Đảo” là tác phẩm văn học được xây dựng từ những câu chuyện và ký ức lịch sử, không phải một bản tường thuật đầy đủ từng diễn biến của sự kiện ngày 12/12/1952.
Dù vậy, tác phẩm đã góp phần đưa hình ảnh những người tù Côn Đảo và khát vọng tự do của họ đến với nhiều thế hệ độc giả.
Tham quan bia tưởng niệm trên đường đến cảng Bến Đầm
Ngày nay, tuyến đường từ trung tâm Côn Đảo đến cảng Bến Đầm là một trong những cung đường được nhiều du khách và hành khách đi tàu sử dụng.
Bên cạnh cảnh quan núi và biển, tuyến đường còn gắn với những dấu tích của lịch sử lao động khổ sai và đấu tranh trong Nhà tù Côn Đảo.
Đối với những người quan tâm đến lịch sử, bia tưởng niệm 198 tù nhân vượt ngục là một điểm dừng mang ý nghĩa đặc biệt.
Tại đây, du khách có thể quan sát phần phù điêu, đọc nội dung văn bia và tìm hiểu về những người đã tham gia cuộc vượt biển năm 1952.
Khi đến thăm di tích, nên giữ gìn vệ sinh, không viết vẽ lên công trình và hạn chế những hoạt động gây ảnh hưởng đến không gian tưởng niệm.
Do bia nằm gần tuyến đường giao thông, du khách cần lựa chọn vị trí dừng xe an toàn, tránh cản trở phương tiện qua lại.
Nếu có thời gian, hành trình tìm hiểu di tích có thể kết hợp với việc tham quan Bảo tàng Côn Đảo, hệ thống Nhà tù Côn Đảo và Nghĩa trang Hàng Dương để hiểu đầy đủ hơn về lịch sử của hòn đảo.
Tưởng nhớ 81 người đã hy sinh trên biển Côn Đảo
Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ cuộc vượt ngục ngày 12/12/1952.
Con đường đi Bến Đầm ngày nay đã trở thành tuyến giao thông phục vụ đời sống người dân và hoạt động du lịch. Những chuyến tàu tiếp tục ra vào cảng, kết nối Côn Đảo với đất liền.
Trong khi đó, tấm bia tưởng niệm bên đường vẫn nhắc nhớ về một chuyến vượt biển đã không thể hoàn thành.
198 người tham gia, 81 người hy sinh và 117 người bị bắt trở lại là những con số gắn liền với cuộc nổi dậy đặc biệt ấy.
Phía sau mỗi con số là một cuộc đời, một hoàn cảnh và một khát vọng được trở về với tự do.
Đối với những người tìm hiểu lịch sử Côn Đảo, bia tưởng niệm cuộc vượt ngục năm 1952 không chỉ là một công trình ghi dấu sự kiện. Đây còn là nơi tưởng nhớ những người đã hy sinh giữa biển khơi và những người tiếp tục trải qua cảnh giam cầm sau cuộc vượt ngục không thành.
Giữa khung cảnh núi rừng và biển cả Côn Đảo hôm nay, tấm bia vẫn giữ lại ký ức về một đêm tháng 12 năm 1952, khi 198 người tù cùng nhau tìm đường vượt biển, mang theo hy vọng được sống trong tự do.
Nguồn tư liệu tham khảo
- Báo Nhân Dân, “Đất thiêng Côn Đảo”, nội dung ghi nhận tại Di tích lịch sử Cuộc võ trang vượt ngục của 198 tù lao động khổ sai.
- Thông tấn xã Việt Nam, “Côn Đảo – Dấu tích anh hùng”, ngày 04/7/2012.
- Thông tấn xã Việt Nam, “Hội thảo kỷ niệm 60 năm cuộc vượt ngục ở Côn Đảo”, tháng 12/2012.
- Báo Quân đội nhân dân, “Chí thép giữa địa ngục trần gian”, ngày 10/12/2012, dẫn hồi ức của cựu tù Côn Đảo Đoàn Duy Thành.
- Nhà văn Phùng Quán, “Vượt Côn Đảo”, xuất bản lần đầu năm 1954.