Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vũ Văn Hiếu (1907–1942) là Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của Khu mỏ Quảng Ninh, một trong những cán bộ cách mạng tiêu biểu đã trải qua hai lần bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo. Ông hy sinh ngày 26/4/1942 tại nhà tù Côn Đảo, khi mới 35 tuổi. Câu chuyện ông trao lại chiếc áo cho đồng chí Lê Duẩn trong những ngày cuối đời đã trở thành biểu tượng sâu sắc về tình đồng chí và sự hy sinh của những người chiến sĩ cách mạng.
Vũ Văn Hiếu là ai?
Vũ Văn Hiếu, tên khai sinh là Vũ Đình Hiếu, sinh ngày 20/3/1907 tại xã Quần Phương Thượng, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, nay thuộc xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình.
Sinh ra trong một gia đình nông dân, từ nhỏ ông đã thể hiện tinh thần ham học và ý chí vươn lên. Năm 14 tuổi, ông hoàn thành chương trình tiểu học Pháp – Việt, sau đó đến Hải Phòng tiếp tục học tập, lao động và tìm kiếm cơ hội phát triển bản thân.
Trong những năm 1925–1926, phong trào yêu nước và các tổ chức cách mạng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sự ra đời của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Được tiếp xúc với những tư tưởng tiến bộ, Vũ Văn Hiếu từng bước giác ngộ cách mạng và lựa chọn con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.
Năm 1928, ông đến vùng mỏ Hà Tu, Hòn Gai làm công nhân. Chính cuộc sống lao động nặng nhọc và sự bất công mà những người thợ mỏ phải chịu đựng đã đưa ông đến gần hơn với phong trào công nhân và hoạt động cách mạng.
Người Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của Khu mỏ Quảng Ninh
Tháng 11/1929, Vũ Văn Hiếu được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng, lấy bí danh là Sơn. Ông được giao nhiệm vụ xây dựng và phát triển các cơ sở cách mạng tại khu vực Hà Tu, Núi Béo và những địa bàn lân cận.
Bằng sự gần gũi, kiên trì và khả năng tổ chức, ông cùng các đồng chí vận động công nhân tham gia đấu tranh chống chế độ bóc lột hà khắc, đòi tăng tiền lương, giảm thời gian làm việc và cải thiện điều kiện lao động.
Tháng 4/1930, Vũ Văn Hiếu trở thành Bí thư Đảng ủy mỏ Hòn Gai – Cẩm Phả. Dưới sự lãnh đạo của tổ chức Đảng, phong trào công nhân tại vùng mỏ ngày càng phát triển.
Đặc biệt, trong dịp kỷ niệm Ngày Quốc tế Lao động 1/5/1930, nhiều hoạt động tuyên truyền, rải truyền đơn, treo cờ và vận động đấu tranh được tổ chức tại Hòn Gai, Cẩm Phả, Hà Tu cùng các khu vực khai thác than.
Cuối tháng 10/1930, Đảng bộ Đặc khu mỏ Đông Triều – Hòn Gai – Cẩm Phả được thành lập. Vũ Văn Hiếu được chỉ định làm Bí thư, trở thành Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của Khu mỏ Quảng Ninh.
Khi ấy ông mới 23 tuổi, nhưng đã đảm nhận trọng trách lãnh đạo phong trào cách mạng tại một trong những trung tâm công nghiệp quan trọng của Việt Nam.
Lần đầu bị bắt và đày ra nhà tù Côn Đảo
Ngày 9/2/1931, Vũ Văn Hiếu bị thực dân Pháp bắt tại cơ quan Đảng ủy ở khu vực Cẩm Phả – Cửa Ông.
Trong thời gian bị giam giữ, ông phải chịu nhiều cuộc thẩm vấn và tra tấn nhằm buộc khai báo về tổ chức cách mạng. Tuy nhiên, ông vẫn kiên quyết bảo vệ đồng đội và cơ sở hoạt động.
Ngày 13/5/1931, chính quyền thực dân đưa ông ra xét xử tại Hội đồng Đề hình Hà Nội cùng nhiều cán bộ, đảng viên khác. Ông bị kết án 20 năm tù cấm cố và sau đó bị đày ra Côn Đảo.
Tại nhà tù Côn Đảo, Vũ Văn Hiếu bị giam ở Banh II, nơi có nhiều tù chính trị, trong đó có các đồng chí Nguyễn Văn Cừ và Hoàng Quốc Việt.
Mặc dù sống trong điều kiện giam giữ khắc nghiệt, ông không ngừng tham gia các hoạt động đấu tranh đòi cải thiện chế độ lao tù, đồng thời góp sức duy trì việc học tập và trao đổi lý luận chính trị giữa những người tù.
Nhờ vốn tiếng Pháp và khả năng viết chữ rõ ràng, ông được giao nhiệm vụ bảo quản tài liệu, sao chép và dịch một số sách lý luận từ tiếng Pháp sang tiếng Việt để phục vụ việc học tập trong tù.
Trong hoàn cảnh thiếu thốn giấy bút, sách vở và thường xuyên bị kiểm soát, những tài liệu ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với đời sống tinh thần của các tù chính trị.
Đối với Vũ Văn Hiếu, nhà tù không chỉ là nơi thử thách sức chịu đựng mà còn là môi trường để ông cùng đồng đội duy trì hoạt động học tập, trao đổi tư tưởng và giữ vững niềm tin vào con đường đã lựa chọn.
Được trả tự do và tiếp tục hoạt động cách mạng
Tháng 11/1936, trong bối cảnh phong trào đấu tranh dân chủ phát triển và những thay đổi chính trị tại Pháp, Vũ Văn Hiếu được trả tự do cùng nhiều tù chính trị khác.
Trở về đất liền sau hơn năm năm tù đày, ông nhanh chóng nối lại liên lạc với tổ chức và tiếp tục hoạt động tại Hà Nội cùng một số địa phương ở miền Bắc, miền Trung.
Sau đó, ông được điều động vào miền Nam, tham gia chỉ đạo tờ Đông Phương tạp chí, một ấn phẩm gắn với phong trào đấu tranh dân chủ và hoạt động tuyên truyền của các tổ chức cách mạng.
Tháng 11/1939, ông được giao phụ trách Văn phòng Trung ương Đảng trong điều kiện hoạt động bí mật tại Sài Gòn.
Đây là giai đoạn phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn do chính quyền thực dân tăng cường đàn áp và truy bắt những cán bộ lãnh đạo.
Đêm 17 rạng sáng 18/1/1940, mật thám Pháp bất ngờ bao vây cơ quan Trung ương Đảng tại đường Nguyễn Tấn Nghiêm, Sài Gòn. Vũ Văn Hiếu bị bắt cùng các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn và một số cán bộ khác.
Khi bị bắt, ông chủ động nhận trách nhiệm đối với những tài liệu mà mật thám thu giữ, nhằm hạn chế nguy hiểm cho các đồng chí lãnh đạo đang bị giam cùng.
Một lần nữa, ông phải chịu những cuộc thẩm vấn và tra tấn kéo dài. Những thương tổn từ các lần tù đày trước đó, cộng với điều kiện giam giữ khắc nghiệt, khiến sức khỏe của ông ngày càng suy giảm.
Lần thứ hai bị đày ra Côn Đảo
Đầu năm 1941, Vũ Văn Hiếu bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo lần thứ hai.
Tại đây, ông tiếp tục bị giam ở Banh II cùng nhiều tù chính trị, trong đó có các đồng chí Lê Duẩn và Nguyễn Văn Cúc, tức Nguyễn Văn Linh.
Sau nhiều năm hoạt động bí mật, liên tục bị bắt giam và tra tấn, sức khỏe của Vũ Văn Hiếu đã suy kiệt. Bệnh lao tái phát trong điều kiện nhà tù thiếu thốn thuốc men, dinh dưỡng và sự chăm sóc cần thiết.
Những ngày cuối đời, ông gần như không còn đủ sức tham gia các sinh hoạt thường ngày. Thế nhưng, ngay cả khi bệnh tình trở nên nghiêm trọng, điều ông quan tâm vẫn là những người đồng đội đang tiếp tục cuộc đấu tranh.
Chính trong hoàn cảnh ấy, câu chuyện về chiếc áo của Vũ Văn Hiếu đã ra đời.
Câu chuyện Vũ Văn Hiếu trao áo cho đồng chí Lê Duẩn
Trong ký ức về những năm tháng tù đày tại Côn Đảo, câu chuyện Vũ Văn Hiếu trao chiếc áo cho đồng chí Lê Duẩn là một trong những chi tiết xúc động nhất.
Khi sức khỏe ngày càng suy yếu và biết mình khó có thể qua khỏi, Vũ Văn Hiếu đã nghĩ đến việc làm cuối cùng có thể giúp ích cho đồng đội.
Giữa nhà tù Côn Đảo, một chiếc áo là vật dụng quý giá. Nó không chỉ giúp người tù chống chọi với cái lạnh mà còn góp phần bảo vệ cơ thể vốn đã suy kiệt vì thiếu ăn, bệnh tật và điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt.
Theo những tư liệu kể lại, Vũ Văn Hiếu đã cởi chiếc áo đang mặc để trao cho đồng chí Lê Duẩn, mong người đồng đội có thêm điều kiện giữ gìn sức khỏe và tiếp tục hoạt động cách mạng.
Ông nói:
“Tôi nghĩ kỹ rồi, chỉ còn việc này là tôi còn cống hiến được cho Đảng.”
Đồng chí Lê Duẩn không nỡ nhận chiếc áo khi nhìn thấy người bạn tù đang bệnh nặng, cơ thể gầy yếu và phải chịu đựng cái lạnh.
Nhưng Vũ Văn Hiếu vẫn kiên quyết trao áo. Đối với ông, khi không còn đủ sức tiếp tục công việc, điều có ý nghĩa nhất là giúp người đồng đội còn sống có thêm cơ hội tiếp tục nhiệm vụ.
Đó không phải một món quà vật chất lớn lao. Giữa những người tù vốn gần như không có gì trong tay, chiếc áo lại chứa đựng một tình cảm đặc biệt.
Câu chuyện sau này được nhiều thế hệ nhắc lại như một biểu tượng về tình đồng chí, sự quan tâm dành cho nhau và tinh thần hy sinh trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Nhà thơ Tố Hữu cũng đã nhắc đến nghĩa cử ấy trong bài thơ Ba mươi năm đời ta có Đảng bằng hình ảnh:
“Chết còn trút áo cho nhau”
Chỉ một chiếc áo, nhưng câu chuyện đã vượt ra khỏi bức tường nhà tù, trở thành một phần ký ức lịch sử về những người chiến sĩ cách mạng tại Côn Đảo.
Vũ Văn Hiếu hy sinh ngày 26/4/1942
Ngày 26/4/1942, Vũ Văn Hiếu trút hơi thở cuối cùng tại nhà tù Côn Đảo, khi mới 35 tuổi.
Từ một thanh niên yêu nước đến người cán bộ lãnh đạo phong trào công nhân vùng mỏ, rồi trở thành tù chính trị trải qua hai lần bị đày ra Côn Đảo, cuộc đời ông gắn liền với những giai đoạn nhiều thử thách của phong trào cách mạng Việt Nam.
Ông ra đi khi tuổi đời còn trẻ, nhưng những đóng góp trong công tác tổ chức, lãnh đạo phong trào công nhân và tinh thần đoàn kết với đồng đội vẫn được ghi nhớ.
Ngày 10/8/2015, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Ngày 24/12/2015, tỉnh Quảng Ninh tổ chức lễ đón nhận danh hiệu, ghi nhận những cống hiến và sự hy sinh của người Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của vùng mỏ.
Mộ Anh hùng Vũ Văn Hiếu ở đâu tại Côn Đảo?
Phần mộ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vũ Văn Hiếu hiện nằm tại khu A, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Đây là khu vực an nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng và nhà yêu nước hy sinh trong thời kỳ trước năm 1945. Cùng khu A còn có phần mộ của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà yêu nước Nguyễn An Ninh.
Ngày nay, Nghĩa trang Hàng Dương là một trong những địa điểm lịch sử quan trọng của Côn Đảo, nơi nhiều đoàn đại biểu, thân nhân liệt sĩ và du khách đến dâng hương tưởng niệm.
Du khách muốn viếng mộ Vũ Văn Hiếu có thể đến khu A và tìm phần mộ theo biển chỉ dẫn hoặc nhờ nhân viên quản lý nghĩa trang hỗ trợ.
Khi thăm viếng, nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ trật tự, bảo vệ cảnh quan và tuân thủ các quy định của khu di tích.
Tượng Trao Áo tại Nghĩa trang Hàng Dương
Bên cạnh phần mộ Vũ Văn Hiếu, câu chuyện trao áo cho đồng chí Lê Duẩn còn được lưu giữ qua công trình điêu khắc Tượng Thủy Chung, còn gọi là Tượng Trao Áo, trong quần thể Nghĩa trang Hàng Dương.
Tác phẩm lấy cảm hứng từ nghĩa cử của Vũ Văn Hiếu trong những ngày cuối đời tại nhà tù Côn Đảo.
Hình tượng trao áo không chỉ nhắc đến một câu chuyện cụ thể mà còn thể hiện tình cảm gắn bó giữa những người tù chính trị, những người đã cùng nhau trải qua giam cầm, thiếu thốn và mất mát.
Đối với nhiều du khách đến Côn Đảo, việc tìm hiểu câu chuyện trước khi tham quan tượng và viếng mộ Vũ Văn Hiếu giúp chuyến đi có thêm ý nghĩa.
Từ một hành động giản dị trong nhà tù, chiếc áo đã trở thành biểu tượng của tình đồng chí và lòng tận tụy với lý tưởng cách mạng.
Tưởng nhớ người chiến sĩ kiên trung tại Côn Đảo
Hơn tám thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Vũ Văn Hiếu hy sinh, nhưng cuộc đời và câu chuyện về ông vẫn được nhắc đến trong các hoạt động giáo dục truyền thống tại Quảng Ninh, quê hương Hải Hậu và Côn Đảo.
Ngày 26/4 hằng năm là dịp tưởng nhớ ngày hy sinh của ông. Tại Côn Đảo, các hoạt động dâng hương, tưởng niệm được tổ chức nhằm tri ân những cống hiến và sự hy sinh của người chiến sĩ cách mạng.
Đối với những ai đến thăm Nghĩa trang Hàng Dương, phần mộ Vũ Văn Hiếu và Tượng Trao Áo là những địa điểm giúp tìm hiểu thêm về đời sống của người tù chính trị trong lịch sử nhà tù Côn Đảo.
Câu chuyện về ông không chỉ được ghi nhớ qua những chức vụ hay dấu mốc hoạt động cách mạng, mà còn qua một nghĩa cử rất đỗi giản dị: trao chiếc áo của mình cho người đồng đội, với mong muốn người ở lại có thể tiếp tục sống và làm việc.
Đó cũng là một trong những câu chuyện góp phần làm nên chiều sâu lịch sử của Côn Đảo, nơi lưu giữ ký ức về những con người đã dành cả cuộc đời cho độc lập, tự do của dân tộc.
Nguồn tư liệu
- Những mảnh đời sống mãi (viết về những người tù Côn Đảo), Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Ninh, 1996, trang 57–67.
- Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975), NXB Chính trị Quốc gia, 2010, trang 196.
- Côn Đảo – Ký sự và tư liệu, Ban Liên lạc tù chính trị, Sở Văn hóa Thông tin, NXB Trẻ TP.HCM, 1996, trang 173.
- Báo Quảng Ninh: Đồng chí Vũ Văn Hiếu, Người Bí thư đầu tiên của Đặc khu ủy Khu mỏ Quảng Ninh.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo: Lễ tưởng niệm lần thứ 84 ngày hy sinh AHLLVTND Vũ Văn Hiếu.
- Cổng thông tin Nghĩa trang Hàng Dương.