Tại khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo có một ngôi mộ tập thể đặc biệt, nơi an nghỉ của năm chiến sĩ cách mạng cùng hy sinh trong đêm 27/3/1961: Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung, Ngô Đến, Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc. Họ là những người tù chính trị đã kiên quyết chống lại sự cưỡng bức ly khai Đảng trong những năm tháng bị giam giữ tại Chuồng Cọp Côn Đảo. Sự hy sinh của năm người đã trở thành một dấu mốc trong lịch sử đấu tranh của tù chính trị tại hòn đảo này.
Mộ tập thể năm chiến sĩ hy sinh ngày 27/3/1961
Ngày 27/3/1961 là một trong những dấu mốc đau thương của phong trào đấu tranh chống cưỡng bức ly khai Đảng tại nhà tù Côn Đảo.
Trong đêm ấy, năm người tù chính trị đã hy sinh sau những cuộc tra tấn tại khu Chuồng Cọp. Thi thể của họ được chính quyền nhà tù chôn chung tại Nghĩa địa Hàng Dương.
Năm người gồm:
- Cao Văn Ngọc (1897–1961): Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, quê Bà Rịa.
- Phạm Thành Trung (1922–1961): Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, quê Tiền Giang.
- Ngô Đến (1916–1961): Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, quê Khánh Hòa.
- Hoàng Chất: Liệt sĩ, một trong năm người hy sinh cùng đêm.
- Nguyễn Công Tộc: Liệt sĩ, cùng chịu sự đàn áp tại Chuồng Cọp.
Ngày nay, cả năm người cùng an nghỉ tại mộ tập thể mang mã số 211b2.24, khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Trong số đó, Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung và Ngô Đến đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Câu chuyện về ngôi mộ không chỉ gắn với sự hy sinh của năm cá nhân mà còn phản ánh một giai đoạn đấu tranh đặc biệt quyết liệt của tù chính trị Côn Đảo.
Phong trào chống cưỡng bức ly khai Đảng tại Chuồng Cọp
Trong những năm 1957–1961, chính quyền nhà tù Côn Đảo tiến hành nhiều biện pháp nhằm buộc tù chính trị phải tuyên bố từ bỏ Đảng Cộng sản và chấp nhận những yêu cầu chính trị của chính quyền Sài Gòn.
Người tù bị yêu cầu viết bản cam kết ly khai, tham gia các hoạt động tố cộng hoặc thực hiện những nghi thức mang tính cưỡng ép.
Những người không chấp hành có thể bị biệt giam, giảm khẩu phần ăn, hạn chế nước uống và phải chịu nhiều hình thức tra tấn.
Lao I là một trong những nơi tập trung đông đảo tù chính trị kiên quyết chống ly khai. Từ đây, nhiều người tiếp tục bị chuyển đến khu Chuồng Cọp để chịu chế độ giam giữ khắc nghiệt hơn.
Cuộc đấu tranh kéo dài khiến nhiều người suy kiệt về thể chất. Tuy nhiên, những người còn lại vẫn duy trì tinh thần đoàn kết, bảo vệ nhau và kiên quyết không chấp nhận sự cưỡng bức.
Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung và Ngô Đến là những người tiêu biểu trong phong trào ấy.
Phạm Thành Trung (1922–1961): Người cán bộ cách mạng quê Tiền Giang
Phạm Thành Trung, còn gọi là Ba Trung, tự Đua, sinh năm 1922 tại làng Mỹ Thiện, quận Cái Bè, tỉnh Mỹ Tho, nay thuộc khu vực Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp.
Ông tham gia hoạt động cách mạng từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và được kết nạp vào Đảng năm 1946.
Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Phạm Thành Trung đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng tại địa phương.
Từ năm 1947 đến năm 1952, ông từng giữ các chức vụ Xã đội trưởng, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính xã Mỹ Thiện.
Giữa năm 1952, ông được giao nhiệm vụ Chính trị viên Huyện đội, sau đó được bầu vào Ban Chấp hành Huyện ủy Cái Bè.
Năm 1955, ông giữ chức Bí thư Huyện ủy Cái Bè. Tháng 5/1958, ông được bầu bổ sung vào Tỉnh ủy, tiếp tục đảm nhiệm công tác lãnh đạo phong trào cách mạng tại địa phương.
Ngày 29/7/1958, trên đường đi công tác, Phạm Thành Trung bị bắt. Ông lần lượt bị giam giữ tại Khám đường Mỹ Tho, Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn và Nhà lao Phú Lợi, trước khi bị đày ra Côn Đảo năm 1959.
Giữ vững lập trường tại Chuồng Cọp
Tại Côn Đảo, Phạm Thành Trung bị đưa vào Lao I, nơi tập trung nhiều tù chính trị chống cưỡng bức ly khai Đảng.
Trong hoàn cảnh bị giam giữ khắc nghiệt, ông được đồng đội tin tưởng bởi tinh thần đoàn kết, thái độ bình tĩnh và sự kiên định.
Ông thường xuyên động viên những người tù khác vượt qua những đợt đàn áp, cùng nhau duy trì cuộc đấu tranh.
Khi chính quyền nhà tù yêu cầu tù nhân viết bản xác định lập trường, Phạm Thành Trung đã khẳng định:
“Tôi không thể ly khai Bác và Đảng được.”
Đó là lời khẳng định thể hiện quan điểm chính trị của ông trong hoàn cảnh phải đối mặt với nguy cơ bị tiếp tục tra tấn và đày đọa.
Đêm 27/3/1961, Phạm Thành Trung hy sinh cùng bốn người tù khác tại Chuồng Cọp Côn Đảo.
Ngày 9/10/2014, ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Cao Văn Ngọc (1897–1961): Người được gọi là “Ông già Chuồng Cọp”
Cao Văn Ngọc sinh năm 1897 tại làng An Ngãi, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa, nay thuộc TP.HCM.
Xuất thân trong một gia đình lao động, ông được người dân địa phương tin tưởng và từng tham gia bộ máy hương chức, giữ chức Hương quản làng An Ngãi.
Năm 1945, Cao Văn Ngọc tham gia cách mạng. Trong những năm tiếp theo, ông tích cực hỗ trợ và duy trì liên lạc với các cơ sở cách mạng tại địa phương.
Năm 1955, do bị phát hiện cất giữ tài liệu liên quan đến hoạt động cách mạng, ông bị chính quyền Sài Gòn bắt giữ.
Đến năm 1959, Cao Văn Ngọc bị đày ra nhà tù Côn Đảo.
Người tù lớn tuổi nhưng không khuất phục
Tại Côn Đảo, Cao Văn Ngọc tham gia các cuộc đấu tranh chống cưỡng bức chào cờ, chống học tập tố cộng và phản đối chế độ giam giữ khắc nghiệt.
Mặc dù tuổi đã cao, ông vẫn giữ vững lập trường trước những đợt tra tấn liên tiếp.
Ngày 3/4/1960, ông bị chuyển vào khu Chuồng Cọp.
Trong điều kiện giam giữ thiếu thốn, nhiều người khuyên ông nên chấp nhận một số yêu cầu của nhà tù để bảo toàn sức khỏe và tính mạng.
Tuy nhiên, Cao Văn Ngọc đã từ chối.
Theo tư liệu ghi lại lời kể của đồng đội, ông từng nói:
“Tôi già rồi, sướng có, khổ có đủ cả rồi, nay chỉ còn thiếu chết cho cách mạng.”
Đầu năm 1961, khi bị buộc viết bản xác định lập trường, ông tiếp tục khẳng định không chấp nhận ly khai.
Bản viết của Cao Văn Ngọc được ký bằng chữ Hán, thể hiện quyết định kiên định của một người tù đã bước sang tuổi 64.
Ngày 27/3/1961, ông hy sinh trong một đợt đàn áp tại Chuồng Cọp.
Trong ký ức của các thế hệ tù chính trị Côn Đảo, Cao Văn Ngọc được gọi bằng những tên thân thương như “Ông già Bà Rịa” hay “Ông già Chuồng Cọp”.
Những tên gọi ấy không chỉ gắn với tuổi tác mà còn thể hiện tình cảm, sự kính trọng của đồng đội dành cho ông.
Ngày 22/8/1998, Chủ tịch nước Trần Đức Lương ký quyết định truy tặng Cao Văn Ngọc danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Ngày nay, tại Côn Đảo có một trường tiểu học mang tên Cao Văn Ngọc, góp phần lưu giữ và giới thiệu câu chuyện về ông đến các thế hệ học sinh.
Ngô Đến (1916–1961): Người cán bộ kiên trung quê Khánh Hòa
Ngô Đến, tự Dã, sinh năm 1916 tại xóm Bóng, làng Cù Lao, quận Vĩnh Xương, nay thuộc khu vực Vĩnh Thọ, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa.
Ông tham gia cách mạng năm 1945 và được kết nạp vào Đảng năm 1946.
Trong quá trình hoạt động, Ngô Đến từng giữ chức Bí thư Huyện ủy Vĩnh Xương và Trưởng ty Giao bưu tỉnh Khánh Hòa.
Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, ông được tổ chức phân công ở lại miền Nam để tiếp tục hoạt động, tham gia các phong trào đấu tranh yêu cầu thực hiện hiệp thương, tổng tuyển cử và thống nhất đất nước.
Đầu năm 1957, Ngô Đến bị bắt tại Ninh Hòa.
Sau nhiều tháng bị thẩm vấn, ông bị chuyển về giam giữ tại Nhà lao Nha Trang. Đêm 30/4/1957, ông bị đưa ra nhà tù Côn Đảo.
Vai trò trong phong trào chống ly khai
Tại Côn Đảo, Ngô Đến được giao nhiệm vụ Bí thư Chi bộ Khám 6, Lao I.
Trong suốt những năm 1957–1961, ông góp phần duy trì tổ chức và tinh thần đấu tranh của những người tù chính trị kiên quyết chống cưỡng bức ly khai Đảng.
Với kinh nghiệm từng đảm nhiệm công tác lãnh đạo tại địa phương, Ngô Đến tích cực động viên đồng đội giữ vững tinh thần, bảo vệ sự đoàn kết trong tập thể.
Khi chính quyền nhà tù yêu cầu viết bản xác định lập trường, ông đã trình bày rõ quan điểm của mình.
Theo tư liệu lịch sử, Ngô Đến khẳng định không chấp nhận ly khai vì cho rằng điều đó trái với con đường đấu tranh vì hòa bình, độc lập và thống nhất dân tộc mà ông đã lựa chọn.
Trong những ngày cuối tháng 3/1961, cuộc đàn áp tù chính trị tại Chuồng Cọp tiếp tục diễn ra quyết liệt.
Đêm 27/3/1961, Ngô Đến hy sinh cùng Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung, Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc.
Ngày 26/4/2018, ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Hai liệt sĩ Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc
Bên cạnh ba Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ngôi mộ tập thể ngày 27/3/1961 còn là nơi an nghỉ của hai liệt sĩ Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc.
Các tư liệu lịch sử ghi nhận cả hai cùng tham gia cuộc đấu tranh chống cưỡng bức ly khai và hy sinh trong đêm đàn áp tại Chuồng Cọp.
Tuy nhiên, thông tin tiểu sử riêng của hai người hiện còn hạn chế so với hồ sơ của Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung và Ngô Đến.
Theo dữ liệu phần mộ của Nghĩa trang Hàng Dương, Hoàng Chất quê tại làng Kim Liên, Hà Nội; Nguyễn Công Tộc quê tại xã Vĩnh Lợi, tỉnh Ba Xuyên trước đây.
Cả hai được ghi nhận là liệt sĩ trong hồ sơ tưởng niệm chung năm người hy sinh ngày 27/3/1961.
Việc tưởng nhớ ngôi mộ tập thể vì vậy cần nhắc đến đầy đủ cả năm người, không chỉ ba cá nhân đã được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đêm 27/3/1961 và ý nghĩa của cuộc đấu tranh
Năm người tù hy sinh trong đêm 27/3/1961 có xuất thân, quê quán và quá trình hoạt động cách mạng khác nhau.
Cao Văn Ngọc là người lớn tuổi nhất, từng tham gia công việc hương chức tại quê hương Bà Rịa.
Phạm Thành Trung là cán bộ lãnh đạo phong trào cách mạng tại Cái Bè, Tiền Giang.
Ngô Đến từng đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng trong phong trào cách mạng Khánh Hòa.
Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc cũng là những người tù đã lựa chọn tiếp tục đấu tranh trong điều kiện bị giam cầm khắc nghiệt.
Dù khác nhau về tuổi tác và địa phương, họ đã gặp nhau trong nhà tù Côn Đảo và cùng tham gia cuộc đấu tranh bảo vệ lập trường chính trị.
Sự hy sinh của cả năm người để lại ảnh hưởng sâu sắc đối với những người tù đang tiếp tục đấu tranh trong khu Chuồng Cọp.
Những câu chuyện về cuộc đời và thái độ kiên định của họ trở thành nguồn động viên đối với các thế hệ tù chính trị sau này.
Ngày 27/3/1961 vì thế không chỉ là ngày mất của năm người tù mà còn là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử phong trào chống cưỡng bức ly khai tại Côn Đảo.
Mộ tập thể 27/3/1961 ở đâu tại Nghĩa trang Hàng Dương?
Ngôi mộ tập thể của năm chiến sĩ nằm tại khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo, mang mã số 211b2.24 theo hệ thống tra cứu phần mộ.
Đây là nơi tưởng niệm chung cả năm người đã hy sinh trong đêm 27/3/1961.
Du khách đến Nghĩa trang Hàng Dương có thể tìm phần mộ theo biển chỉ dẫn hoặc liên hệ nhân viên quản lý nghĩa trang để được hỗ trợ.
Khi đến viếng, nên giữ trang phục lịch sự, nói chuyện nhỏ, dâng hương đúng nơi quy định và tôn trọng không gian tưởng niệm.
Trước hoặc sau khi viếng mộ, du khách có thể kết hợp tham quan di tích Chuồng Cọp Pháp để tìm hiểu về điều kiện giam giữ và các cuộc đấu tranh của tù chính trị tại Côn Đảo.
Lễ tưởng niệm ngày 27/3 hằng năm tại Côn Đảo
Ngày 27/3 dương lịch hằng năm là mốc tưởng niệm năm chiến sĩ hy sinh tại Chuồng Cọp Côn Đảo năm 1961.
Các hoạt động tưởng niệm được tổ chức tại Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo trong nhiều năm, nhằm tưởng nhớ ba Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung, Ngô Đến cùng hai liệt sĩ Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc.
Ngày 27/3/2026, Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo tổ chức lễ tưởng niệm lần thứ 65 ngày hy sinh của năm chiến sĩ.
Hoạt động tưởng niệm góp phần tri ân những người đã hy sinh và giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ sau.
Du khách muốn tham dự chương trình trong từng năm nên theo dõi thông báo của đơn vị quản lý di tích để biết thời gian, địa điểm và các nghi thức cụ thể.
Một ngôi mộ, năm cuộc đời được lịch sử ghi nhớ
Giữa hàng nghìn phần mộ tại Nghĩa trang Hàng Dương, ngôi mộ tập thể ngày 27/3/1961 lưu giữ một câu chuyện đặc biệt về những người tù chính trị Côn Đảo.
Năm người đến từ những vùng quê khác nhau, có cuộc đời và nhiệm vụ cách mạng không giống nhau, nhưng đã cùng trải qua những ngày tháng giam cầm và cùng hy sinh trong một đêm.
Ngày nay, việc dừng lại trước phần mộ chung của Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung, Ngô Đến, Hoàng Chất và Nguyễn Công Tộc là dịp để tưởng nhớ những con người đã chịu đựng nhiều mất mát trong cuộc đấu tranh vì độc lập, thống nhất đất nước.
Ngôi mộ ấy không chỉ ghi dấu ngày 27/3/1961 mà còn lưu giữ ký ức về tình đồng đội, sự đoàn kết và ý chí của những người tù trong lịch sử Côn Đảo.
Nguồn tư liệu
- Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975), NXB Chính trị Quốc gia, 2010, trang 343–363.
- Những mẩu chuyện đấu tranh của cán bộ, chiến sĩ, nhân dân Tiền Giang trong nhà tù, trại giam của địch (1930–1975), Tỉnh ủy Tiền Giang, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, 2018, trang 213–220.
- Kiên trung bất khuất, Ban Liên lạc cựu tù chính trị tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, 2009, trang 76–91.
- Danh sách cán bộ, chiến sĩ, đồng bào tỉnh Khánh Hòa bị bắt và lưu đày ra Côn Đảo, Ban Liên lạc tù chính trị Côn Đảo tỉnh Khánh Hòa.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, Lễ tưởng niệm lần thứ 65 ngày hy sinh của AHLLVTNDVN Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Trung, Ngô Đến và hai liệt sĩ Hoàng Chất, Nguyễn Công Tộc, ngày 27/3/2026.
- Hồ sơ mộ tập thể năm chiến sĩ tại Nghĩa trang Hàng Dương.