Ngày 20 tháng 6 âm lịch hằng năm, Côn Đảo tổ chức lễ giỗ chung tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong suốt 113 năm tồn tại của hệ thống nhà tù Côn Đảo. Đây là một sự kiện mang ý nghĩa lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng biết ơn đối với những thế hệ đã chịu đựng tù đày, gian khổ và hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Không chỉ là dịp tưởng nhớ những nhân vật lịch sử đã được ghi danh, lễ giỗ chung còn hướng đến hàng nghìn người tù đã nằm lại trên mảnh đất Côn Đảo, trong đó có nhiều người đến nay vẫn chưa xác định được đầy đủ danh tính, quê quán hoặc nơi an nghỉ.
Nguồn gốc lễ giỗ chung tại Côn Đảo
Trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân Côn Đảo, việc tưởng niệm những người đã hy sinh tại hệ thống nhà tù luôn giữ vị trí đặc biệt.
Từ lâu, địa phương đã duy trì các hoạt động tưởng nhớ những nhân vật lịch sử tiêu biểu như nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu, cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà yêu nước Nguyễn An Ninh.
Tuy nhiên, trong hơn một thế kỷ tồn tại của hệ thống nhà tù, số người hy sinh tại Côn Đảo lớn hơn rất nhiều so với những trường hợp đã được xác định và tưởng niệm riêng.
Có những người đã được ghi nhận trong hồ sơ lịch sử, có người chỉ còn lại vài dòng tư liệu, thậm chí có những cuộc đời chưa thể khôi phục đầy đủ tên tuổi.
Từ mong muốn có một ngày để tưởng nhớ chung tất cả những người đã hy sinh, các cựu tù chính trị Côn Đảo đã nghiên cứu tư liệu, trao đổi và thống nhất lựa chọn một ngày giỗ chung.
Từ năm 2012, ngày 20/6 âm lịch được chọn làm ngày giỗ và tri ân các chiến sĩ cách mạng, đồng bào yêu nước đã hy sinh tại Côn Đảo.
Sự kiện dần trở thành dịp gặp gỡ, tưởng niệm có ý nghĩa đối với các cựu tù chính trị, thân nhân những người đã khuất, người dân địa phương và những người quan tâm đến lịch sử Côn Đảo.
Vì sao lễ giỗ chung được chọn vào ngày 20/6 âm lịch?
Việc lựa chọn ngày 20 tháng 6 âm lịch không phải ngẫu nhiên mà gắn với quá trình nghiên cứu tư liệu lịch sử về những người tù đã qua đời tại Côn Đảo.
Theo bài viết Có một lễ giỗ mới ở Côn Đảo đăng trên Báo Điện tử Chính phủ ngày 24/7/2019, cựu tù chính trị, Tiến sĩ sử học Bùi Văn Toản là một trong những người tham gia nghiên cứu, tổng hợp thông tin về các trường hợp hy sinh.
Từ việc phân tích tư liệu của hơn 3.200 người tù đã tìm được thông tin, các nhà nghiên cứu ghi nhận những con số đau thương trong năm 1942:
- Ngày 1/8/1942, tương ứng ngày 20/6 âm lịch năm Nhâm Ngọ, có 124 người tù qua đời.
- Riêng tháng 8/1942 ghi nhận 335 người qua đời.
- Cả năm 1942 ghi nhận 1.048 người qua đời.
Đây là những số liệu lịch sử được công bố trong quá trình nghiên cứu, phản ánh mức độ khắc nghiệt của chế độ giam cầm tại Côn Đảo thời kỳ đó.
Trên cơ sở những tư liệu này và sự thống nhất của đông đảo cựu tù chính trị, Ban Liên lạc cựu tù Côn Đảo đã lựa chọn ngày 20/6 âm lịch làm ngày giỗ chung.
Ngày giỗ không chỉ tưởng niệm những người qua đời trong năm 1942 mà còn dành cho các thế hệ chiến sĩ cách mạng, đồng bào yêu nước đã hy sinh trong toàn bộ thời kỳ tồn tại của hệ thống nhà tù từ năm 1862 đến năm 1975.
Ý nghĩa của lễ giỗ chung đối với lịch sử Côn Đảo
Hệ thống Nhà tù Côn Đảo được thực dân Pháp thiết lập từ năm 1862 và tiếp tục được sử dụng trong những giai đoạn lịch sử sau đó cho đến ngày giải phóng đảo 1/5/1975.
Trong hơn 113 năm, nhiều thế hệ người yêu nước, chiến sĩ cách mạng và tù nhân chính trị đã bị giam giữ tại các trại giam trên đảo.
Điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt, bệnh tật, lao động cưỡng bức, tra tấn và các hình thức đàn áp đã khiến nhiều người không thể trở về quê hương.
Ngày nay, các nghĩa trang, khu mộ và di tích nhà tù là những chứng tích quan trọng về giai đoạn lịch sử này.
Tuy nhiên, không phải tất cả những người đã hy sinh đều có phần mộ được xác định rõ ràng.
Nhiều người nằm lại tại Nghĩa trang Hàng Dương, Nghĩa trang Hàng Keo và những khu vực khác trên đảo. Có những trường hợp thông tin về người đã khuất vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, đối chiếu và bổ sung.
Chính vì vậy, lễ giỗ chung mang một ý nghĩa đặc biệt: Tưởng nhớ tất cả những người đã hy sinh, không phân biệt họ đã được ghi danh hay còn chưa xác định được danh tính.
Đây cũng là dịp để các thế hệ cựu tù chính trị gặp lại nhau, cùng tưởng nhớ đồng đội và chia sẻ những ký ức về cuộc sống trong nhà tù.
Đối với người trẻ, lễ giỗ là cơ hội để tìm hiểu những câu chuyện lịch sử thông qua tư liệu, nhân chứng và các di tích còn được bảo tồn.
Lễ giỗ chung được tổ chức tại Đền thờ Côn Đảo
Đền thờ Côn Đảo là một trong những địa điểm quan trọng gắn với lễ giỗ chung.
Đây là không gian tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh tại Côn Đảo.
Trong những kỳ lễ giỗ được ghi nhận, các nghi thức tưởng niệm diễn ra trong không khí trang nghiêm với sự tham dự của cựu tù chính trị, đại diện các cơ quan, đoàn thể, lực lượng vũ trang, thân nhân và người dân.
Nghi thức dâng hương, tưởng niệm là phần quan trọng của buổi lễ, thể hiện sự thành kính và lòng tri ân đối với những người đã khuất.
Theo Báo Công an nhân dân, lễ giỗ chung năm 2023 được tổ chức vào sáng ngày 6/8, tương ứng ngày 20/6 âm lịch năm Quý Mão, tại Đền thờ Côn Đảo.
Buổi lễ năm đó có sự tham dự của gần 200 cựu tù Côn Đảo, cựu tù kháng chiến, cùng đại diện các lực lượng và đông đảo người dân.
Trong không gian tưởng niệm, tiếng chuông, những nén hương và câu chuyện về các thế hệ tù nhân đã tạo nên một buổi lễ giàu ý nghĩa.
Tùy từng năm, chương trình có thể được điều chỉnh về thời gian, thành phần tham dự và các hoạt động đi kèm. Vì vậy, du khách không nên mặc định rằng toàn bộ nghi thức sẽ được tổ chức giống nhau qua các năm.
Tưởng nhớ những người đã nằm lại tại Côn Đảo
Lễ giỗ chung mang ý nghĩa tưởng niệm tập thể, nhưng đằng sau những con số lịch sử là cuộc đời của từng con người.
Nhiều nhân vật lịch sử tiêu biểu đã hy sinh tại Côn Đảo, trong đó có:
Lê Hồng Phong (1902–1942): Nhà lãnh đạo cách mạng, nguyên Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương, qua đời tại Côn Đảo trong thời gian bị giam cầm.
Nguyễn An Ninh (1900–1943): Nhà yêu nước, nhà báo và nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn trong phong trào đấu tranh chống thực dân tại Nam Bộ, qua đời tại Côn Đảo.
Võ Thị Sáu (1933–1952): Nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, bị thực dân Pháp xử tử tại Côn Đảo, trở thành biểu tượng của lòng dũng cảm và tinh thần yêu nước.
Vũ Văn Hiếu (1907–1940): Người chiến sĩ cộng sản kiên trung, hy sinh trong thời gian bị giam cầm tại Côn Đảo.
Bên cạnh những nhân vật được biết đến rộng rãi còn có nhiều chiến sĩ, đồng bào yêu nước đã hy sinh mà tên tuổi chưa được ghi nhận đầy đủ.
Ngày giỗ chung là dịp để mọi người cùng hướng về tất cả những cuộc đời ấy.
Sự tưởng nhớ không chỉ dành cho những người có tên trên bia mộ, mà còn dành cho những người chưa thể tìm thấy nơi an nghỉ, những số phận đã trở thành một phần ký ức lịch sử của vùng đảo.
Phân biệt lễ giỗ chung Côn Đảo với ngày 27/7 và lễ Vu Lan
Lễ giỗ chung tại Côn Đảo thường được nhắc đến trong các hoạt động tri ân, tưởng niệm, nhưng cần phân biệt với những ngày lễ khác.
Lễ giỗ chung Côn Đảo ngày 20/6 âm lịch: Là ngày tưởng niệm tập thể các anh hùng liệt sĩ, chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh tại hệ thống nhà tù Côn Đảo.
Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7 dương lịch: Là ngày tưởng niệm, tri ân trên phạm vi cả nước đối với các anh hùng liệt sĩ, thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng.
Lễ Vu Lan rằm tháng Bảy âm lịch: Là dịp gắn với truyền thống báo hiếu, tưởng nhớ tổ tiên, cha mẹ và những người đã khuất trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng Phật giáo và dân gian.
Dù đều gắn với tinh thần biết ơn và tưởng nhớ, ba dịp này có nguồn gốc, ý nghĩa và cách xác định ngày riêng biệt.
Đặc biệt, ngày 20/6 âm lịch không tương ứng với một ngày dương lịch cố định hằng năm.
Ví dụ, năm 2023, lễ giỗ chung diễn ra vào ngày 6/8 dương lịch. Ngày này chỉ là ngày quy đổi của năm Quý Mão, không được sử dụng làm mốc cố định cho những năm tiếp theo.
Du khách có thể tham dự lễ giỗ chung Côn Đảo không?
Lễ giỗ chung là hoạt động tưởng niệm có ý nghĩa đối với cộng đồng cựu tù chính trị, thân nhân và người dân Côn Đảo.
Du khách quan tâm đến lịch sử có thể tìm hiểu chương trình để sắp xếp tham dự những hoạt động phù hợp khi được đơn vị tổ chức cho phép.
Trước chuyến đi, cần kiểm tra ngày dương lịch tương ứng với 20/6 âm lịch của năm dự định đến, thời gian hành lễ, địa điểm tổ chức và hướng dẫn dành cho người tham dự.
Khi đến Đền thờ Côn Đảo hoặc các địa điểm tưởng niệm, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ trật tự, không chen lấn và tuân thủ hướng dẫn của ban tổ chức.
Lễ vật nên được chuẩn bị đơn giản, phù hợp với quy định tại nơi thờ tự; hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần và những vật phẩm khó phân hủy.
Sự thành kính không nằm ở quy mô lễ vật mà thể hiện qua thái độ tôn trọng không gian tưởng niệm, người tham dự và lịch sử của vùng đất.
Kết hợp lễ giỗ chung với hành trình về nguồn tại Côn Đảo
Đối với những du khách muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử Côn Đảo, chuyến đi vào dịp giỗ chung có thể kết hợp với hành trình tham quan các di tích.
Nghĩa trang Hàng Dương: Nơi an nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh tại Côn Đảo.
Nghĩa trang Hàng Keo: Địa điểm lịch sử từng được sử dụng để chôn cất những người tù qua đời trong thời kỳ tồn tại của hệ thống nhà tù.
Bảo tàng Côn Đảo: Nơi lưu giữ tư liệu, hình ảnh và hiện vật phản ánh quá trình hình thành, tồn tại của hệ thống nhà tù và các phong trào đấu tranh.
Hệ thống Nhà tù Côn Đảo: Bao gồm Trại Phú Hải, Trại Phú Sơn, Trại Phú Thọ, khu Chuồng Cọp Pháp, Chuồng Cọp Mỹ cùng nhiều di tích khác.
Khi tham quan, du khách nên dành thời gian nghe thuyết minh, đọc tư liệu và tìm hiểu những câu chuyện gắn với từng địa điểm.
Việc tiếp cận lịch sử bằng thái độ cẩn trọng, tôn trọng chứng cứ và lắng nghe nhân chứng sẽ giúp hành trình tưởng niệm trở nên sâu sắc hơn.
Gìn giữ ký ức về những thế hệ đã hy sinh
Trải qua nhiều thập kỷ sau ngày giải phóng, Côn Đảo đã thay đổi đáng kể. Những con đường, khu dân cư, công trình phục vụ đời sống và du lịch ngày càng phát triển, tạo nên diện mạo mới cho vùng đảo.
Tuy nhiên, những giá trị lịch sử vẫn được gìn giữ tại các nghĩa trang, di tích nhà tù, bảo tàng và không gian tưởng niệm.
Trong dòng chảy ấy, lễ giỗ chung ngày 20/6 âm lịch mang một ý nghĩa bền vững. Đó là ngày để mọi người cùng nhớ về những người đã hy sinh, kể cả khi tên tuổi của họ chưa được ghi lại đầy đủ.
Lễ giỗ cũng nhắc nhở trách nhiệm tiếp tục nghiên cứu, xác minh thông tin, gìn giữ tư liệu và truyền lại những câu chuyện lịch sử cho các thế hệ sau.
Ngày giỗ chung Côn Đảo 20/6 âm lịch không chỉ là một nghi thức tưởng niệm mà còn là lời tri ân dành cho những cuộc đời đã góp phần làm nên lịch sử vùng đảo.
Giữa biển trời Côn Đảo hôm nay, những nén hương được thắp lên là biểu hiện của lòng biết ơn, sự trân trọng quá khứ và mong muốn gìn giữ ký ức về những người đã hy sinh cho độc lập, tự do của dân tộc.
