Trong lịch sử đấu tranh của những người tù chính trị tại Côn Đảo, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Tấn Lợi là một trong những người đã dành phần lớn cuộc đời cho hoạt động cách mạng và kiên trì đấu tranh ngay cả khi bị giam giữ trong điều kiện khắc nghiệt.
Sinh năm 1916 tại Quảng Ngãi, ông tham gia phong trào Việt Minh từ năm 1943, từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác ở địa phương trước khi bị bắt vào năm 1956. Một năm sau, ông bị đày ra Côn Đảo và tiếp tục tham gia các cuộc đấu tranh của tù chính trị.
Ngày 4/5/1973, Huỳnh Tấn Lợi hy sinh trong một cuộc đàn áp tại hệ thống Nhà tù Côn Đảo, khi ông cùng các tù nhân phản đối việc bị ép thay đổi hồ sơ từ tù chính trị sang tù thường phạm.
Ngày nay, phần mộ của ông nằm tại khu C Nghĩa trang Hàng Dương, nơi lưu giữ ký ức về những người đã hy sinh trong lịch sử đấu tranh giành độc lập và thống nhất đất nước.
Anh hùng liệt sĩ Huỳnh Tấn Lợi là ai?
Huỳnh Tấn Lợi sinh năm 1916 tại thôn Tân Hy, xã Bình Đông, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Ông trưởng thành trong giai đoạn phong trào yêu nước và đấu tranh chống thực dân Pháp phát triển mạnh tại miền Trung.
Tháng 8/1943, ông bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng trong phong trào Việt Minh.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Huỳnh Tấn Lợi trở thành một trong những cán bộ chủ chốt tại xã, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền cách mạng ở địa phương.
Năm 1947, ông được điều động lên làm công tác tại huyện. Đến năm 1948, ông chuyển về Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Quảng Ngãi, tham gia công tác tuyên truyền, vận động và tổ chức quần chúng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Năm 1952, theo chủ trương tăng cường cán bộ cho các huyện và cơ sở, ông trở về địa phương tham gia Huyện ủy, đồng thời đảm nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch huyện.
Những năm tháng công tác từ cấp xã đến cấp tỉnh đã giúp Huỳnh Tấn Lợi tích lũy kinh nghiệm tổ chức phong trào, xây dựng cơ sở và vận động nhân dân tham gia kháng chiến.
Tiếp tục hoạt động cách mạng sau Hiệp định Genève năm 1954
Sau khi Hiệp định Genève được ký kết năm 1954, Việt Nam bước vào một giai đoạn lịch sử mới với những thay đổi lớn về chính trị và quân sự.
Trong hoàn cảnh đó, Huỳnh Tấn Lợi được bố trí ở lại miền Nam để tiếp tục hoạt động cách mạng.
Bấy giờ, ông là Ủy viên Thường vụ Huyện ủy, phụ trách khu vực phía Bắc huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
Công việc của ông tập trung vào việc duy trì tổ chức, xây dựng cơ sở quần chúng, vận động nhân dân và củng cố niềm tin của những người từng tham gia kháng chiến.
Đây là giai đoạn hoạt động cách mạng gặp nhiều khó khăn. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiến hành các chiến dịch truy bắt, thẩm vấn và trấn áp những người bị nghi ngờ tham gia tổ chức cộng sản hoặc từng hoạt động kháng chiến.
Trong điều kiện phải thường xuyên đối mặt với nguy cơ bị phát hiện, Huỳnh Tấn Lợi vẫn duy trì các hoạt động tại địa phương.
Những công việc ấy đã khiến ông trở thành đối tượng bị chính quyền đương thời theo dõi và truy bắt.
Bị bắt năm 1956 và những cuộc thẩm vấn tại Quảng Ngãi
Đầu năm 1956, Huỳnh Tấn Lợi bị bắt tại xã Bình Nguyên, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
Theo các tư liệu lịch sử về cuộc đời ông, sau khi bị bắt, Huỳnh Tấn Lợi liên tục bị thẩm vấn nhằm khai thác thông tin về tổ chức và những cơ sở cách mạng còn hoạt động tại địa phương.
Ông bị đưa về cơ quan công an của chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại thị xã Quảng Ngãi.
Tại đây, các cuộc thẩm vấn diễn ra kéo dài. Tuy nhiên, Huỳnh Tấn Lợi vẫn kiên trì bảo vệ quan điểm rằng việc ông ở lại miền Nam sau Hiệp định Genève và tham gia các hoạt động chính trị là phù hợp với quyền lợi của người từng tham gia kháng chiến.
Theo cuốn “Sống giữa ngục tù” của Ban Liên lạc tù chính trị yêu nước tỉnh Quảng Ngãi, ông nhiều lần viện dẫn tinh thần của Hiệp định Genève để phản đối việc bắt giữ.
Ông khẳng định mình không phải là quân nhân phải tập kết, có quyền tiếp tục sinh sống tại miền Nam và cùng nhân dân đấu tranh cho mục tiêu thống nhất đất nước.
Không đạt được mục đích qua các cuộc thẩm vấn, những người giam giữ tiếp tục sử dụng các biện pháp tra tấn và gây sức ép về tinh thần.
Theo các ghi chép được lưu lại, sức khỏe của ông bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong thời gian này.
Ngay cả khi người thân được đưa ra để thuyết phục, Huỳnh Tấn Lợi vẫn không thay đổi lập trường.
Sự kiên định trong giai đoạn bị giam giữ tại Quảng Ngãi trở thành một trong những dấu ấn quan trọng trong cuộc đời hoạt động cách mạng của ông.
Ngày 17/5/1957: Huỳnh Tấn Lợi bị đày ra Côn Đảo
Ngày 17/5/1957, Huỳnh Tấn Lợi bị đưa lên tàu chuyển ra Nhà tù Côn Đảo.
Đối với những người bị kết án và đưa ra hòn đảo này, chuyến đi đánh dấu sự bắt đầu của một giai đoạn tù đày xa đất liền, trong hệ thống nhà tù được sử dụng để giam giữ nhiều người yêu nước và tù chính trị qua các thời kỳ.
Theo tư liệu lịch sử, ngay khi đến Côn Đảo, Huỳnh Tấn Lợi và những người tù cùng chuyến đã phải đối mặt với các biện pháp đàn áp nhằm buộc họ tuân theo những quy định của nhà tù.
Ông cùng 58 tù nhân khác kiên quyết đấu tranh, thể hiện thái độ không ly khai Đảng và không chào cờ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
Đây không chỉ là sự phản đối một yêu cầu mang tính hình thức mà còn liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ tư cách chính trị và lập trường của những người bị giam giữ.
Cuộc đấu tranh diễn ra trong điều kiện rất bất lợi, khi các tù nhân phải đối mặt với những hình phạt nghiêm khắc và sự kiểm soát chặt chẽ của bộ máy nhà tù.
Những năm tháng đấu tranh trong Nhà tù Côn Đảo
Trong thời gian bị giam giữ, Huỳnh Tấn Lợi tiếp tục tham gia các hoạt động đấu tranh của tù chính trị.
Theo những tư liệu được ghi lại trong sách “Sống giữa ngục tù”, ông đã trải qua nhiều đợt đàn áp và tra tấn khiến sức khỏe suy kiệt nghiêm trọng.
Có giai đoạn, ông bị đánh đập đến mức gần như không còn khả năng tự chăm sóc bản thân.
Sau một đợt đàn áp, ông được chuyển đến bệnh xá Lao II để điều trị khi sức khỏe đã rất yếu.
Tại bệnh xá, những người tù cùng cảnh ngộ tìm cách chăm sóc, giúp ông từng bước hồi phục.
Tuy nhiên, điều khiến Huỳnh Tấn Lợi day dứt không chỉ là tình trạng sức khỏe của bản thân mà còn là việc bị tách khỏi tập thể tù nhân đang tiếp tục đấu tranh.
Theo các hồi ức được ghi lại, ông luôn quan tâm đến tình hình của những người cùng bị giam và mong muốn được trở lại với tập thể.
Trong môi trường nhà tù, sự đoàn kết giữa những người tù chính trị giữ vai trò quan trọng. Họ chia sẻ lương thực, thuốc men, thông tin và động viên nhau vượt qua điều kiện sinh hoạt thiếu thốn.
Đối với Huỳnh Tấn Lợi, việc duy trì tinh thần đoàn kết ấy là một phần không thể tách rời trong những năm tháng bị giam giữ tại Côn Đảo.
Cuộc đấu tranh bảo vệ tư cách tù chính trị sau Hiệp định Paris
Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết.
Sự kiện này mở ra những thay đổi quan trọng trong tình hình chiến tranh và vấn đề trao trả những người bị bắt, bị giam giữ.
Tuy nhiên, tại Nhà tù Côn Đảo, những cuộc đấu tranh liên quan đến tư cách tù chính trị vẫn tiếp tục diễn ra căng thẳng.
Theo các tư liệu của cựu tù Côn Đảo, chính quyền nhà tù tìm cách chuyển hồ sơ của một bộ phận tù chính trị sang diện tù thường phạm.
Việc chuyển đổi này bị các tù nhân phản đối vì họ cho rằng nó có thể ảnh hưởng đến quyền lợi, tư cách chính trị và việc trao trả theo những thỏa thuận liên quan.
Các tù nhân bị yêu cầu chụp ảnh, lăn tay và ký tên vào những tờ khai đã được chuẩn bị sẵn.
Đối với Huỳnh Tấn Lợi và nhiều người cùng bị giam, việc chấp nhận những thủ tục ấy đồng nghĩa với sự thừa nhận một tư cách pháp lý mà họ kiên quyết phản đối.
Vì vậy, nhiều cuộc đấu tranh đã diễn ra trong các trại giam, bất chấp nguy cơ bị đàn áp.
Những ngày đầu tháng 5/1973 tại Trại 6 và Trại 7
Đầu tháng 5/1973, tình hình tại các trại giam tù chính trị ở Côn Đảo trở nên đặc biệt căng thẳng.
Ngày 2/5/1973, một cuộc đàn áp nghiêm trọng xảy ra tại Trại 6, khu B. Nhiều tù nhân bị đánh đập và cưỡng ép chuyển sang Trại 7 để thực hiện các thủ tục thay đổi hồ sơ giam giữ.
Theo những ghi chép lịch sử và lời kể của các nhân chứng, nhiều người bị thương nặng trong quá trình này.
Huỳnh Tấn Lợi cũng là một trong những tù nhân bị thương nghiêm trọng sau các đợt đàn áp.
Khi bị đưa sang Trại 7, ông tiếp tục phản đối việc cưỡng ép lăn tay, chụp ảnh và ký vào những hồ sơ mà mình không chấp nhận.
Dù sức khỏe đã suy kiệt sau nhiều năm tù đày và những trận đòn trước đó, ông vẫn kiên trì bảo vệ lập trường.
Những ngày đầu tháng 5/1973 trở thành một trong những giai đoạn đau thương của lịch sử đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo, khi nhiều tù nhân bị thương hoặc hy sinh trong các cuộc đàn áp.
Ngày 4/5/1973: Huỳnh Tấn Lợi hy sinh tại Nhà tù Côn Đảo
Sáng ngày 4/5/1973, Huỳnh Tấn Lợi hy sinh sau những cuộc đàn áp tại Nhà tù Côn Đảo.
Theo cuốn “Sống giữa ngục tù”, khi bị tiếp tục ép thực hiện thủ tục lăn tay và chụp ảnh, ông đã phản đối.
Tài liệu ghi lại lời ông:
“Tôi không lăn tay chụp hình, phản đối hành động của các ông.”
Ngay sau đó, ông tiếp tục bị đánh đập và qua đời tại nơi giam giữ.
Ông hưởng dương 57 tuổi.
Sự hy sinh của Huỳnh Tấn Lợi diễn ra trong bối cảnh những người tù chính trị tại Côn Đảo đang tiếp tục đấu tranh nhằm bảo vệ tư cách và quyền lợi của mình sau khi Hiệp định Paris được ký kết.
Cuộc đời ông khép lại vào thời điểm đất nước vẫn còn chiến tranh, chỉ hai năm trước ngày miền Nam được giải phóng.
Câu chuyện về ông được những người tù cùng thời ghi nhớ như một minh chứng cho tinh thần kiên định trước áp lực và bạo lực trong môi trường giam cầm.
Huỳnh Tấn Lợi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 27/4/2012, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký quyết định truy tặng Huỳnh Tấn Lợi danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Danh hiệu là sự ghi nhận đối với quá trình hoạt động cách mạng, những đóng góp trong thời kỳ kháng chiến và tinh thần đấu tranh của ông trong những năm tháng bị giam giữ.
Từ khi tham gia phong trào Việt Minh năm 1943 đến khi hy sinh tại Côn Đảo năm 1973, Huỳnh Tấn Lợi đã trải qua ba thập kỷ gắn bó với hoạt động cách mạng.
Trong đó, gần 16 năm cuối đời của ông gắn liền với những năm tháng tù đày và đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo.
Cuộc đời ấy phản ánh một phần lịch sử của nhiều cán bộ cách mạng miền Nam tiếp tục hoạt động sau năm 1954, bị bắt giữ và phải trải qua những năm tháng dài trong hệ thống nhà tù.
Mộ Anh hùng Huỳnh Tấn Lợi ở đâu tại Nghĩa trang Hàng Dương?
Hiện nay, phần mộ Anh hùng liệt sĩ Huỳnh Tấn Lợi nằm tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Khu C là nơi an nghỉ của nhiều người tù chính trị và chiến sĩ cách mạng hy sinh trong giai đoạn từ khoảng năm 1960 đến năm 1975.
Ngoài Huỳnh Tấn Lợi, khu vực này còn có phần mộ của một số Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân như Lê Văn Việt, Trần Thị Thanh (Nguyễn Thị Hoa), Lê Tự Kình và Phan Đình Tụ.
Nghĩa trang Hàng Dương thuộc hệ thống di tích lịch sử Côn Đảo, là một trong những địa điểm tưởng niệm quan trọng đối với những người từng bị giam giữ, hy sinh trong thời kỳ thuộc địa và chiến tranh.
Đối với du khách đến Côn Đảo để tìm hiểu lịch sử, việc đến viếng mộ Huỳnh Tấn Lợi có thể kết hợp trong hành trình tham quan Nghĩa trang Hàng Dương và các di tích thuộc hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Khi tham quan, du khách nên giữ không gian yên tĩnh, trang phục phù hợp và tuân thủ các hướng dẫn của đơn vị quản lý di tích.
Tưởng niệm Anh hùng Huỳnh Tấn Lợi tại Côn Đảo
Hằng năm, ngày 4/5 là dịp tưởng nhớ sự hy sinh của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Tấn Lợi.
Ngày 4/5/2026, nhân kỷ niệm 53 năm ngày hy sinh của ông, Bảo tàng – Thư viện tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cơ sở Côn Đảo) đã tổ chức lễ tưởng niệm tại khu C Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo.
Buổi lễ có sự tham dự của đại diện đơn vị quản lý di tích, cán bộ, nhân viên và du khách đến tìm hiểu lịch sử.
Hoạt động tưởng niệm không chỉ thể hiện lòng tri ân đối với Huỳnh Tấn Lợi mà còn góp phần giới thiệu những câu chuyện lịch sử về các thế hệ tù chính trị từng đấu tranh tại Côn Đảo.
Thông qua các hoạt động này, cuộc đời và sự hy sinh của ông tiếp tục được nhắc nhớ, đặc biệt đối với những người trẻ và du khách đến tham quan di tích.
Huỳnh Tấn Lợi và ký ức về một thời kỳ đấu tranh tại Côn Đảo
Câu chuyện về Huỳnh Tấn Lợi không gắn với một chiến công riêng lẻ, mà trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử: từ phong trào Việt Minh ở Quảng Ngãi, những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, hoạt động cách mạng sau Hiệp định Genève đến các cuộc đấu tranh trong Nhà tù Côn Đảo.
Ông đã trải qua nhiều vị trí công tác, những lần bị thẩm vấn, tra tấn và gần 16 năm bị giam giữ tại một trong những hệ thống nhà tù khắc nghiệt nhất trong lịch sử Việt Nam.
Ngay cả trong những ngày cuối đời, Huỳnh Tấn Lợi vẫn kiên quyết bảo vệ tư cách chính trị của mình và phản đối việc bị ép thay đổi hồ sơ giam giữ.
Ngày 4/5/1973, cuộc đời ông khép lại tại Côn Đảo, để lại câu chuyện về một người chiến sĩ kiên trung trong lịch sử đấu tranh của những người tù chính trị.
Ngày nay, phần mộ Huỳnh Tấn Lợi tại khu C Nghĩa trang Hàng Dương là nơi để người dân và du khách dừng lại tưởng nhớ, đồng thời tìm hiểu sâu hơn về lịch sử của hòn đảo.
Việc gìn giữ và giới thiệu những câu chuyện như cuộc đời Huỳnh Tấn Lợi góp phần giúp các thế hệ sau hiểu rõ hơn về những con người đã trải qua tù đày, mất mát và hy sinh trong hành trình đấu tranh vì độc lập, thống nhất đất nước.
Nguồn tư liệu tham khảo
- “Sống giữa ngục tù”, Ban Liên lạc tù chính trị yêu nước tỉnh Quảng Ngãi, 2004, trang 131–143.
- “Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975)”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2010, trang 460–469.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, “Lễ tưởng niệm lần thứ 53 ngày hy sinh của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Tấn Lợi”, ngày 4/5/2026.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, tài liệu giới thiệu Di tích Nghĩa trang Hàng Dương và các khu mộ.
- Báo Thanh Niên, tư liệu nhân chứng về cuộc đàn áp tù chính trị tại Côn Đảo tháng 5/1973.