Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Đình Tựu (1936–1968) là người chiến sĩ cách mạng quê Quảng Nam, đã hy sinh trong cuộc đấu tranh chống cưỡng bức chào cờ tại nhà tù Côn Đảo. Dù bị thương tật, giam cầm và tra tấn trong điều kiện khắc nghiệt, ông vẫn giữ vững lập trường, dùng những bài hát cách mạng để động viên đồng đội. Tiếng hát của ông đã trở thành một phần ký ức về tinh thần đấu tranh của những người tù chính trị tại Chuồng Cọp Côn Đảo.
Phan Đình Tựu là ai?
Phan Đình Tựu sinh năm 1936 tại làng Bảo An, xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Gò Nổi, thành phố Đà Nẵng.
Cha ông là Phan Quang Đình, mẹ là Huỳnh Thị Tao. Năm 1946, khi mới 10 tuổi, ông theo mẹ về sinh sống tại làng Giảng Hòa, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam.
Phan Đình Tựu lớn lên trong thời kỳ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra quyết liệt. Quê hương Quảng Nam của ông là địa bàn có phong trào đấu tranh cách mạng phát triển mạnh, với nhiều người dân tham gia các lực lượng kháng chiến và xây dựng cơ sở cách mạng tại địa phương.
Năm 1961, khi 25 tuổi, Phan Đình Tựu thoát ly gia đình để tham gia cách mạng. Ông lên chiến khu, lấy tên hoạt động là Phan Tề và được biên chế vào đơn vị V10 thuộc bộ đội chủ lực tỉnh Quảng Nam.
Từ đây, ông trực tiếp tham gia hoạt động trong lực lượng vũ trang, chiến đấu trên những địa bàn thuộc vùng núi và trung du Quảng Nam.
Bị thương, bị bắt và kết án tù chung thân
Năm 1963, trong một trận chiến đấu tại khu vực phía tây Quế Sơn, Hiệp Đức, Phan Đình Tựu bị thương nặng, không còn khả năng di chuyển và bị lực lượng đối phương bắt giữ.
Sau khi bị bắt, ông bị đưa về giam tại Nhà lao Hội An. Từ đây, ông tiếp tục bị chuyển đến Nhà lao Thừa Phủ ở Huế để phục vụ việc xét xử.
Theo các tư liệu về cuộc đời Phan Đình Tựu, tại phiên tòa, ông không chấp nhận những cáo buộc nhằm phủ nhận hoạt động cách mạng của mình. Thay vì khuất phục, ông công khai bày tỏ lập trường và phản đối các hành động đàn áp phong trào đấu tranh giải phóng miền Nam.
Vì thái độ kiên quyết ấy, ông bị kết án tù chung thân.
Ngày 26/6/1965, Phan Đình Tựu bị đưa từ đất liền ra nhà tù Côn Đảo, nơi ông tiếp tục trải qua gần ba năm giam giữ và đấu tranh cho đến khi hy sinh.
Những ngày đầu bị đày ra Côn Đảo
Giữa thập niên 1960, Côn Đảo là một trong những nơi giam giữ tù chính trị quan trọng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
Nhiều tù nhân sau khi bị kết án tại các nhà lao ở đất liền được chuyển ra đảo để tiếp tục thi hành án trong điều kiện bị kiểm soát và cách ly nghiêm ngặt.
Theo những lời kể được ghi lại trong tư liệu về tù chính trị Côn Đảo, ngay từ khi cập bến, Phan Đình Tựu và những người tù cùng chuyến đã phải đối mặt với các hành động đe dọa, đánh đập nhằm buộc họ tuân thủ nội quy nhà tù.
Ông bị đưa vào phòng số 1, Trại II cùng nhiều tù nhân khác.
Một trong những yêu cầu mà ban quản lý nhà tù đặt ra là tù nhân phải tham gia nghi thức chào cờ của chính quyền Sài Gòn.
Đối với những người tù chính trị không thừa nhận chính quyền này, việc cưỡng bức chào cờ bị xem là biện pháp ép buộc họ phải từ bỏ lập trường.
Những người từ chối thực hiện bị áp dụng các hình thức kỷ luật, biệt giam và tra tấn.
Phan Đình Tựu đã lựa chọn tham gia cuộc đấu tranh chống cưỡng bức chào cờ ngay trong thời gian đầu bị giam giữ tại Côn Đảo.
Hai năm đấu tranh trong cảnh bệnh tật và tù đày
Trong những năm 1966–1967, Phan Đình Tựu liên tục chịu các hình thức đàn áp vì kiên quyết phản đối việc cưỡng bức chào cờ.
Tình trạng thương tật từ khi bị bắt, cùng những đợt tra tấn và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn trong nhà tù, khiến sức khỏe của ông ngày càng suy giảm.
Theo tư liệu lịch sử, hai chân ông bị bại liệt, việc đi lại vô cùng khó khăn.
Mặc dù vậy, Phan Đình Tựu vẫn tích cực tham gia các hoạt động học tập văn hóa, trao đổi chính trị và sinh hoạt tinh thần với những người tù cùng phòng.
Ông còn sáng tác thơ, học thuộc những bài ca cách mạng và sử dụng tiếng hát để động viên đồng đội.
Trong không gian giam giữ chật hẹp, thiếu ánh sáng và không khí, những hoạt động tưởng chừng giản dị ấy có ý nghĩa lớn đối với đời sống tinh thần của người tù.
Việc học tập, đọc thơ và hát không chỉ giúp họ vượt qua những ngày tháng bị cô lập mà còn góp phần duy trì sự đoàn kết trong tập thể.
Đối với Phan Đình Tựu, dù không còn khả năng đi lại bình thường, ông vẫn có thể tiếp tục cuộc đấu tranh bằng ý chí, lời nói và tiếng hát của mình.
Phong trào chống chào cờ tại Côn Đảo năm 1968
Cuối năm 1967 và đầu năm 1968, phong trào đấu tranh chống cưỡng bức chào cờ của tù án chính trị tại Côn Đảo phát triển mạnh.
Từ một nhóm rất ít người còn kiên trì đấu tranh sau các đợt đàn áp trước đó, lực lượng chống chào cờ dần được bổ sung khi nhiều tù nhân mới được đưa ra đảo.
Theo tư liệu về phong trào tù chính trị, từ khoảng năm người còn kiên trì đấu tranh vào đầu năm 1967, đến năm 1968 đã có khoảng 70 người cùng tham gia phong trào tại khu biệt lập.
Phan Đình Tựu là một trong những người tiếp tục giữ vững lập trường trong giai đoạn này.
Trước sự phát triển của phong trào, ban quản lý nhà tù tăng cường các biện pháp đàn áp, đưa nhiều tù chính trị vào khu Chuồng Cọp.
Tại đây, tù nhân phải chịu cảnh giam giữ trong các phòng nhỏ, bị còng chân, thiếu nước uống, thiếu thức ăn và thường xuyên bị trừng phạt.
Một số hình thức đàn áp được ghi nhận gồm dồn nhiều người vào cùng một chuồng giam, rắc vôi bột từ phía trên xuống và hạn chế việc chăm sóc y tế.
Những người tù kiên quyết phản đối tiếp tục tổ chức tuyệt thực, đòi chấm dứt các hình thức tra tấn, cải thiện chế độ sinh hoạt và được đối xử phù hợp với thân phận tù chính trị.
Cuộc đàn áp tại Chuồng Cọp tháng 5/1968
Đầu tháng 5/1968, các cuộc đàn áp tù chính trị tại Côn Đảo trở nên đặc biệt quyết liệt.
Theo những tư liệu về nhà tù, chúa đảo Nguyễn Văn Vệ cùng bộ phận quản lý và lực lượng trật tự nhà tù triển khai nhiều biện pháp nhằm khuất phục nhóm tù nhân chống chào cờ.
Trong số những người bị tra tấn nhiều lần có Phan Đình Tựu.
Mỗi khi bị thẩm vấn, ông thường bị chất vấn về lý do không thực hiện nghi thức chào cờ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
Theo bản tư liệu ghi lại lời đối đáp, khi được hỏi vì sao sống dưới chính quyền Sài Gòn mà không chào cờ, ông đã khẳng định:
“Tôi là chiến sĩ của Mặt trận Giải phóng miền Nam và Mặt trận là đại diện cho nhân dân miền Nam. Do đó, tôi không thừa nhận chính quyền Sài Gòn.”
Câu trả lời thể hiện rõ lập trường của Phan Đình Tựu trong hoàn cảnh bị giam cầm.
Sau những lần phản đối, ông tiếp tục bị đánh đập, biệt giam và còng chân. Vốn đã bị thương tật, tình trạng sức khỏe của ông càng trở nên nghiêm trọng.
Tuy nhiên, những biện pháp đàn áp không khiến ông chấp nhận từ bỏ quan điểm của mình.
Tiếng hát Phan Đình Tựu giữa Chuồng Cọp Côn Đảo
Một trong những hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất khi kể về Phan Đình Tựu là tiếng hát của ông trong những ngày bị giam giữ tại Chuồng Cọp.
Khi nhiều người tù đã kiệt sức sau những cuộc tra tấn, Phan Đình Tựu vẫn cố gắng cất lên các bài hát cách mạng để cổ vũ tinh thần đồng đội.
Tiếng hát vang lên giữa những dãy phòng giam, qua các ô cửa sắt, những bức tường và khoảng sân hẹp của khu biệt lập.
Đối với những người tù đang chịu đựng tình trạng thiếu ăn, bệnh tật và cô lập, đó là lời động viên rằng họ không đơn độc trong cuộc đấu tranh.
Các bài hát cũng là cách để những người tù duy trì liên lạc tinh thần với nhau, ngay cả khi không thể gặp mặt hoặc trò chuyện trực tiếp.
Trong hoàn cảnh ấy, tiếng hát của Phan Đình Tựu mang ý nghĩa vượt ra ngoài một hoạt động văn nghệ thông thường.
Nó trở thành một hình thức phản kháng bằng tinh thần, thể hiện thái độ không khuất phục trước những biện pháp cưỡng ép.
Chính vì vậy, nhà tù tiếp tục tăng cường đàn áp nhằm ngăn chặn những hoạt động cổ vũ tinh thần của ông và các tù nhân khác.
Phan Đình Tựu hy sinh trong cuộc đấu tranh năm 1968
Theo những bút ký và hồi ức về tù chính trị Côn Đảo được dẫn trong tư liệu gốc, trong những ngày cuối tháng 5/1968, Phan Đình Tựu tiếp tục bị đàn áp vì kiên quyết đấu tranh và dùng tiếng hát để động viên đồng đội.
Một số lời kể cho rằng một người thuộc lực lượng trật tự nhà tù, có tên gọi Tám Kính, đã bí mật tiêm thuốc vào người ông trong đêm. Đây là chi tiết được lưu truyền qua tư liệu hồi ký, cần được đối chiếu thêm với hồ sơ lịch sử để xác định đầy đủ hoàn cảnh hy sinh.
Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo ghi nhận Phan Đình Tựu hy sinh vào đêm 28/5/1968, sau các cuộc đàn áp tại khu Chuồng Cọp Pháp.
Ông ra đi khi mới 32 tuổi, sau gần ba năm bị đày ra Côn Đảo.
Sự hy sinh của Phan Đình Tựu để lại nỗi đau đối với những người tù cùng thời, nhưng cũng trở thành một dấu mốc trong phong trào đấu tranh bảo vệ khí tiết tại nhà tù.
Trong những tháng tiếp theo, cuộc đấu tranh chống cưỡng bức chào cờ vẫn tiếp tục diễn ra quyết liệt, với nhiều người tù tham gia tuyệt thực kéo dài, đòi chấm dứt các hình thức đàn áp và cải thiện điều kiện giam giữ.
Những cuộc đấu tranh ấy đã góp phần buộc ban quản lý nhà tù phải thay đổi một số biện pháp cưỡng ép đối với tù chính trị.
Được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 26/4/2018, Phan Đình Tựu được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của ông trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Danh hiệu cao quý này là sự ghi nhận đối với cuộc đời người chiến sĩ cách mạng quê Quảng Nam, người đã chiến đấu tại quê hương, bị thương, bị bắt, chịu án tù chung thân và tiếp tục đấu tranh trong những năm tháng bị giam cầm tại Côn Đảo.
Cuộc đời Phan Đình Tựu tuy ngắn ngủi nhưng gắn với nhiều dấu mốc đáng nhớ, đặc biệt là tinh thần không khuất phục trong phong trào chống cưỡng bức chào cờ tại nhà tù.
Hình ảnh người tù bị bại liệt vẫn cất tiếng hát động viên đồng đội đã trở thành một trong những câu chuyện được lưu giữ trong lịch sử đấu tranh của tù chính trị Côn Đảo.
Mộ Anh hùng Phan Đình Tựu ở đâu tại Côn Đảo?
Phần mộ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Đình Tựu hiện nằm tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Đây là khu vực an nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong những năm tháng bị giam giữ tại nhà tù Côn Đảo, đặc biệt là giai đoạn từ khoảng năm 1960 trở về sau.
Cùng khu C còn có phần mộ của nhiều anh hùng, liệt sĩ như Lê Tự Kình, Lê Văn Việt, Huỳnh Tấn Lợi và Nguyễn Thị Thanh.
Du khách đến viếng mộ Phan Đình Tựu có thể di chuyển đến khu C theo biển chỉ dẫn hoặc nhờ nhân viên quản lý nghĩa trang hỗ trợ xác định vị trí.
Khi đến viếng, nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ không gian yên tĩnh, dâng hương đúng quy định và bảo vệ cảnh quan khu di tích.
Việc tìm hiểu trước về cuộc đời Phan Đình Tựu sẽ giúp du khách hiểu rõ hơn ý nghĩa của phần mộ và những cuộc đấu tranh từng diễn ra tại Côn Đảo.
Tham quan Chuồng Cọp Côn Đảo và tìm hiểu cuộc đấu tranh của Phan Đình Tựu
Để hiểu rõ hơn về hoàn cảnh giam giữ và tinh thần đấu tranh của Phan Đình Tựu, du khách có thể kết hợp viếng Nghĩa trang Hàng Dương với tham quan khu di tích Chuồng Cọp Pháp.
Đây là một trong những địa điểm quan trọng thuộc hệ thống di tích lịch sử Nhà tù Côn Đảo.
Khu Chuồng Cọp Pháp được xây dựng với những phòng giam nhỏ, có hệ thống song sắt phía trên để cai ngục quan sát và kiểm soát tù nhân. Lối đi phía trên các phòng giam từng được sử dụng để thực hiện nhiều hình thức đàn áp.
Ngày nay, những dãy phòng giam, sân trại và các hiện vật được bảo tồn giúp du khách hình dung phần nào điều kiện sinh hoạt của người tù trong quá khứ.
Những câu chuyện về phong trào chống chào cờ, những cuộc tuyệt thực và tinh thần đoàn kết của tù chính trị cũng được giới thiệu thông qua hoạt động thuyết minh tại khu di tích.
Trong đó, câu chuyện về Phan Đình Tựu và tiếng hát giữa Chuồng Cọp là một phần đáng nhớ của lịch sử đấu tranh tại Côn Đảo.
Ngày tưởng niệm Anh hùng Phan Đình Tựu
Ngày 28/5 dương lịch hằng năm là mốc tưởng niệm ngày hy sinh của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Đình Tựu, theo thông tin của đơn vị quản lý di tích Côn Đảo.
Ngày 28/5/2026, lễ tưởng niệm lần thứ 58 ngày hy sinh của ông được tổ chức tại Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo.
Hoạt động tưởng niệm có sự tham dự của đại diện đơn vị quản lý di tích, cán bộ, nhân viên và du khách, với các nghi thức dâng hương, dâng hoa nhằm tri ân người chiến sĩ đã hy sinh.
Đối với những người đến Côn Đảo tìm hiểu lịch sử, đây cũng là dịp nhớ về các cuộc đấu tranh của tù chính trị trong giai đoạn 1965–1968, đặc biệt là phong trào chống cưỡng bức chào cờ tại khu Chuồng Cọp.
Tưởng nhớ người chiến sĩ và tiếng hát không khuất phục
Phan Đình Tựu đã dành những năm tháng tuổi trẻ để tham gia cách mạng, chiến đấu tại quê hương Quảng Nam và tiếp tục giữ vững tinh thần đấu tranh khi bị giam cầm tại Côn Đảo.
Từ người chiến sĩ của đơn vị V10 đến người tù mang án chung thân, ông đã trải qua nhiều thử thách, thương tật và mất mát.
Điều khiến câu chuyện về Phan Đình Tựu được nhiều thế hệ nhớ đến không chỉ là sự kiên quyết trước những cuộc thẩm vấn, mà còn là cách ông động viên đồng đội trong hoàn cảnh tưởng chừng không còn sức lực.
Dù hai chân bị bại liệt, dù phải chịu đựng bệnh tật và những điều kiện giam giữ khắc nghiệt, ông vẫn sử dụng tiếng hát để tiếp thêm tinh thần cho những người tù cùng cảnh ngộ.
Ngày nay, khi đến Nghĩa trang Hàng Dương hoặc tham quan Chuồng Cọp Côn Đảo, câu chuyện về Phan Đình Tựu giúp du khách hiểu thêm một khía cạnh trong lịch sử nhà tù: bên cạnh những cuộc đấu tranh trực diện còn có sức mạnh tinh thần được duy trì bằng lời nói, bài thơ và tiếng hát.
Phan Đình Tựu đã hy sinh, nhưng câu chuyện về người chiến sĩ cất tiếng hát giữa Chuồng Cọp vẫn được lưu giữ trong ký ức lịch sử Côn Đảo, như lời nhắc về lòng kiên định, tình đồng đội và sự hy sinh của những người đã đi qua những năm tháng tù đày.
Nguồn tư liệu
Người đất Quảng với Côn Đảo, Ban Liên lạc tù chính trị Côn Đảo tại TP. Đà Nẵng, NXB Đà Nẵng.
Kiên trung bất khuất, nhiều tác giả, Hội Người tù yêu nước tỉnh Quảng Nam, 2005, trang 204–219.
Hạt giống đỏ, bút ký, trang 12–13 (theo trích dẫn trong tư liệu gốc).
Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, Lễ tưởng niệm 58 năm ngày hy sinh Anh hùng LLVTND Phan Đình Tựu, ngày 28/5/2026.
Cổng thông tin du lịch Côn Đảo, Nghĩa trang Hàng Dương, biểu tượng thiêng liêng của truyền thống cách mạng.