Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lưu Chí Hiếu (1913–1961) là một trong những người tù chính trị tiêu biểu trong cuộc đấu tranh chống cưỡng bức ly khai Đảng tại nhà tù Côn Đảo. Trải qua hơn bốn năm giam cầm và tra tấn, ông vẫn kiên quyết giữ vững lập trường, không chấp nhận từ bỏ lý tưởng cách mạng. Ông hy sinh đêm 24/12/1961 tại Chuồng Cọp, khi mới 48 tuổi. Hiện nay, phần mộ của ông nằm tại khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Lưu Chí Hiếu là ai?
Lưu Chí Hiếu, tên thật là Lưu Đình Tập, sinh năm 1913 tại làng Hương Cát, xã Trực Thành, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định, nay thuộc xã Cát Thành, tỉnh Ninh Bình.
Sinh ra trong một gia đình lao động, cha mẹ mất sớm, ông được người chú ruột nuôi dưỡng và cho theo học tại trường làng. Sau đó, ông ra Hải Phòng học nghề làm giày.
Từ khi còn trẻ, Lưu Chí Hiếu đã tiếp xúc với phong trào yêu nước và những tư tưởng cách mạng. Ông tham gia các hoạt động liên lạc, tuyên truyền, in ấn tài liệu và vận động quần chúng tại quê hương.
Cuối năm 1934, ông tìm cách khôi phục liên lạc với phong trào cách mạng, tham gia xây dựng tổ chức Thanh niên Dân chủ và vận động nhân dân địa phương đấu tranh đòi quyền lợi.
Năm 1942, Lưu Chí Hiếu vào Sài Gòn, tiếp tục hoạt động cách mạng trong môi trường công nhân và lao động thành thị.
Xuất thân là một người thợ, ông hiểu những khó khăn trong đời sống của người lao động. Chính sự gắn bó với quần chúng đã giúp ông từng bước trưởng thành trong phong trào cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định.
Quá trình hoạt động cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định
Tháng 5/1945, Lưu Chí Hiếu tham gia phong trào Thanh niên Tiền phong, một tổ chức có vai trò quan trọng trong việc tập hợp lực lượng quần chúng tại Nam Bộ trước Cách mạng Tháng Tám.
Tháng 8/1945, ông tham gia chính quyền cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ ở Nam Bộ, ông tiếp tục tham gia các lực lượng vũ trang và hoạt động phục vụ kháng chiến.
Tháng 4/1946, Lưu Chí Hiếu được tuyển vào Ban Công tác 4. Trong những năm tiếp theo, ông tiếp tục hoạt động trong các đơn vị cách mạng, gắn với quá trình tổ chức lực lượng kháng chiến tại địa phương, trong đó có Tiểu đoàn Quyết tử 950.
Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, tình hình chính trị miền Nam có nhiều biến động. Các cơ sở cách mạng phải chuyển sang hoạt động bí mật trong điều kiện bị kiểm soát và truy lùng ngày càng gắt gao.
Tháng 7/1954, Lưu Chí Hiếu được điều về Ban Công vận Quận ủy tại Sài Gòn, tiếp tục vận động công nhân và duy trì các cơ sở cách mạng.
Ngày 6/7/1955, ông bị chính quyền Sài Gòn bắt giữ trong khi đang hoạt động.
Sau gần hai năm bị giam cầm, đến ngày 20/3/1957, Lưu Chí Hiếu bị đưa ra Côn Đảo, bắt đầu những năm tháng đấu tranh khắc nghiệt nhất trong cuộc đời.
Cuộc đấu tranh chống cưỡng bức ly khai Đảng tại Côn Đảo
Trong giai đoạn 1957–1961, chính quyền nhà tù Côn Đảo áp dụng nhiều biện pháp nhằm buộc tù chính trị phải từ bỏ lập trường cách mạng.
Những người tù bị yêu cầu tuyên bố ly khai Đảng Cộng sản, tham gia các hoạt động tố cộng, chào cờ và thực hiện những nghi thức chính trị theo quy định của chính quyền Sài Gòn.
Đối với những người kiên quyết phản đối, nhà tù áp dụng chế độ giam giữ đặc biệt khắc nghiệt. Họ bị cô lập, hạn chế nước uống, thiếu thức ăn, không được chăm sóc y tế đầy đủ và thường xuyên phải chịu các cuộc tra tấn.
Trong hoàn cảnh ấy, cuộc đấu tranh chống ly khai trở thành một trong những phong trào tiêu biểu của tù chính trị Côn Đảo.
Ngay khi bị đưa ra đảo, Lưu Chí Hiếu đã tham gia hàng ngũ những người kiên quyết chống lại sự cưỡng bức này.
Ông cùng đồng đội duy trì tinh thần đoàn kết, động viên nhau vượt qua những trận đòn roi và bảo vệ lập trường đã lựa chọn.
Suốt bốn năm từ 1957 đến 1961, dù bị giam giữ và hành hạ liên tục, Lưu Chí Hiếu vẫn không chấp nhận ký vào những bản cam kết từ bỏ lý tưởng cách mạng.
Lời tuyên bố không ly khai Đảng của Lưu Chí Hiếu
Cuộc đấu tranh kéo dài khiến nhiều người tù suy kiệt. Có người hy sinh, có người mang thương tật nặng nề và cũng có những người không còn đủ sức chịu đựng.
Khi số người kiên quyết chống ly khai ngày càng ít, trong tập thể xuất hiện ý kiến nên chấp nhận nhượng bộ một phần để bảo toàn tính mạng.
Trước tình hình đó, Lưu Chí Hiếu khẳng định quan điểm của mình:
“Các anh bàn gì thì bàn, nhưng đừng bàn chuyện ly khai Đảng, đừng quyết định cho tôi ly khai, tôi không đi đâu.”
Ông tiếp tục động viên đồng đội giữ vững tinh thần, tin tưởng rằng những cuộc đấu tranh trong nhà tù rồi sẽ được lịch sử ghi nhận.
Theo tư liệu về cuộc đời ông, Lưu Chí Hiếu từng nói:
“Đảng dạy chúng ta chiến đấu chứ không dạy chúng ta đầu hàng.”
Đối với Lưu Chí Hiếu, việc giữ vững lập trường không đơn thuần là lựa chọn của riêng một người tù. Ông cho rằng đó còn là trách nhiệm đối với những đồng đội đã hy sinh và những người đang tiếp tục cuộc đấu tranh ở bên ngoài nhà tù.
Trong một bản xác định lập trường, ông khẳng định mình không chấp nhận ly khai Đảng và sẵn sàng chịu trách nhiệm về quyết định ấy.
Những lời nói và thái độ kiên quyết của ông đã trở thành nguồn động viên tinh thần đối với các tù chính trị cùng cảnh ngộ.
Những ngày cuối đời tại Chuồng Cọp Côn Đảo
Chuồng Cọp là một trong những khu giam giữ khắc nghiệt nhất thuộc hệ thống nhà tù Côn Đảo.
Những phòng giam chật hẹp, nền xi măng, song sắt phía trên cùng điều kiện sinh hoạt thiếu thốn đã khiến nơi đây trở thành địa điểm gắn với nhiều câu chuyện đau thương trong lịch sử nhà tù.
Trong những năm 1957–1961, nhiều tù chính trị kiên quyết chống ly khai bị đưa vào khu Chuồng Cọp để tiếp tục chịu sự đàn áp.
Lưu Chí Hiếu là một trong số đó.
Sau nhiều năm bị giam cầm và tra tấn, sức khỏe của ông ngày càng suy yếu. Có lần, sau một trận đòn, ông bị nôn ra máu nhưng vẫn tiếp tục bị hành hạ.
Theo các tư liệu lịch sử, trong những ngày cuối năm 1961, chính quyền nhà tù tăng cường những biện pháp tra tấn bằng nước lạnh nhằm khuất phục những người tù còn kiên quyết chống ly khai.
Trong một đợt đàn áp, Lưu Chí Hiếu bị dội liên tiếp hàng chục thùng nước xuống người giữa điều kiện giam giữ khắc nghiệt.
Đêm 24/12/1961, ông hy sinh tại Chuồng Cọp Côn Đảo.
Cái chết của Lưu Chí Hiếu để lại nỗi đau lớn đối với những người tù chính trị cùng thời, đồng thời trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong cuộc đấu tranh chống cưỡng bức ly khai tại nhà tù Côn Đảo.
Người chiến sĩ được đồng đội ghi nhớ
Trong lịch sử nhà tù Côn Đảo, phong trào chống ly khai giai đoạn 1957–1961 gắn với nhiều người tù chính trị đã kiên cường bảo vệ lập trường và hy sinh trong các đợt đàn áp.
Bên cạnh Lưu Chí Hiếu còn có những người như Cao Văn Ngọc, Phạm Thành Chung, Ngô Đến, Hoàng Chất, Nguyễn Công Tộc và nhiều chiến sĩ khác.
Sự hy sinh của họ đã góp phần làm thất bại những biện pháp cưỡng bức nhằm buộc tù chính trị từ bỏ lý tưởng.
Lưu Chí Hiếu được các thế hệ tù chính trị nhắc đến như một trong những tấm gương tiêu biểu nhất của cuộc đấu tranh này.
Đặc biệt, ngày 3/2/1972, lực lượng tù chính trị tại Trại VI, khu B của nhà tù Côn Đảo đã thành lập một Đảng bộ mang tên Lưu Chí Hiếu.
Việc lấy tên một người đồng đội đã hy sinh để đặt cho tổ chức Đảng trong nhà tù thể hiện sự trân trọng và ghi nhớ của những người tiếp tục cuộc đấu tranh.
Đối với họ, Lưu Chí Hiếu không chỉ là một người tù đã mất mà còn là biểu tượng của tinh thần kiên định và tình đồng đội trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
Được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 23/2/2010, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký quyết định truy tặng liệt sĩ Lưu Chí Hiếu danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những cống hiến và sự hy sinh của ông trong sự nghiệp cách mạng.
Đây là sự ghi nhận đối với cuộc đời hoạt động của người chiến sĩ xuất thân từ nghề thợ giày, đã trải qua những năm tháng đấu tranh tại Sài Gòn – Gia Định và giữ vững khí tiết trong nhà tù Côn Đảo.
Không chỉ tại Côn Đảo, tên tuổi Lưu Chí Hiếu còn được tưởng nhớ ở quê hương Hương Cát và trong các hoạt động gặp mặt truyền thống của cựu tù chính trị.
Những câu chuyện về ông tiếp tục được lưu giữ qua hồi ký, tư liệu lịch sử, lời kể của đồng đội và các công trình tưởng niệm.
Mộ Anh hùng Lưu Chí Hiếu ở đâu tại Côn Đảo?
Phần mộ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lưu Chí Hiếu nằm tại khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Đây là một trong những khu vực an nghỉ của các chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong thời gian bị giam cầm tại Côn Đảo.
Trên phần mộ của ông có bia tưởng niệm ghi lại những dấu mốc chính trong cuộc đời hoạt động, ngày hy sinh và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được Nhà nước truy tặng.
Du khách đến Nghĩa trang Hàng Dương có thể tìm phần mộ tại khu B2 theo hệ thống chỉ dẫn hoặc liên hệ nhân viên quản lý nghĩa trang để được hỗ trợ.
Khi đến viếng, nên mặc trang phục lịch sự, giữ không gian yên tĩnh, dâng hương đúng nơi quy định và bảo vệ cảnh quan di tích.
Nếu có thời gian, du khách cũng có thể kết hợp tham quan khu di tích Chuồng Cọp Pháp để tìm hiểu rõ hơn về hoàn cảnh giam giữ và cuộc đấu tranh của những tù chính trị tại Côn Đảo.
Ngày tưởng niệm Anh hùng Lưu Chí Hiếu
Ngày 24/12 dương lịch hằng năm là ngày tưởng niệm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lưu Chí Hiếu, gắn với ngày ông hy sinh tại nhà tù Côn Đảo năm 1961.
Trong nhiều năm, các cơ quan, đơn vị tại Côn Đảo cùng thân nhân gia đình và các cựu tù chính trị đã tổ chức hoạt động dâng hương tưởng nhớ ông tại Nghĩa trang Hàng Dương.
Ngày 24/12/2025, lễ tưởng niệm lần thứ 64 ngày hy sinh của Lưu Chí Hiếu được tổ chức tại khu B2, Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo, với sự tham dự của đại diện chính quyền, thân nhân liệt sĩ và du khách.
Các hoạt động tưởng niệm không chỉ là dịp tri ân người đã khuất mà còn góp phần giới thiệu lịch sử đấu tranh của tù chính trị Côn Đảo đến những thế hệ sau.
Tưởng nhớ Lưu Chí Hiếu và những người tù chính trị Côn Đảo
Cuộc đời Lưu Chí Hiếu gắn với nhiều giai đoạn quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam, từ phong trào yêu nước tại quê hương, hoạt động trong phong trào công nhân Sài Gòn đến những năm tháng bị giam giữ tại Côn Đảo.
Ông không giữ những chức vụ lãnh đạo cao cấp, nhưng sự kiên định trong hoàn cảnh tù đày đã để lại dấu ấn sâu sắc đối với đồng đội.
Giữa những ngày tháng khắc nghiệt nhất tại Chuồng Cọp, khi sự sống luôn bị đe dọa, ông vẫn lựa chọn không từ bỏ lý tưởng đã theo đuổi.
Ngày nay, khi đến viếng mộ Lưu Chí Hiếu tại Nghĩa trang Hàng Dương, du khách có dịp tìm hiểu thêm về một con người bình dị nhưng có ý chí mạnh mẽ, cùng những cuộc đấu tranh đã diễn ra phía sau các bức tường nhà tù Côn Đảo.
Câu chuyện về Lưu Chí Hiếu cũng là một phần trong ký ức lịch sử của Côn Đảo, nhắc nhớ về sự hy sinh của những con người đã góp phần làm nên nền độc lập, hòa bình và thống nhất đất nước.
Nguồn tư liệu
- Tư liệu do gia đình liệt sĩ Lưu Chí Hiếu cung cấp.
- Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975), NXB Chính trị Quốc gia, 2010, trang 351–367.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, Kỷ niệm lần thứ 53 ngày hy sinh của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam Lưu Chí Hiếu.
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, Lễ tưởng niệm lần thứ 64 của Anh hùng LLVTND Lưu Chí Hiếu, ngày 24/12/2025.
- Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu, Đấu tranh chống ly khai của tù chính trị qua tư liệu Nhà tù Côn Đảo.
- Báo Nam Định, Lưu Chí Hiếu – Nhà cách mạng kiên trung, ngày 29/4/2016.