Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt (1937–1966), còn được biết đến với tên gọi Tư Việt và Nguyễn Văn Hai, là một chiến sĩ biệt động Sài Gòn – Gia Định. Ông tham gia nhiều hoạt động vũ trang trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nổi bật là trận tấn công vào Tòa Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn ngày 30/3/1965. Bị bắt, kết án tử hình và đày ra Côn Đảo, ông tiếp tục cùng đồng đội tổ chức vượt ngục vào tháng 10/1966 nhưng không thành công. Sau những trận tra tấn cùng di chứng vết thương cũ, ông hy sinh ngày 30/11/1966, khi mới 29 tuổi.
Cuộc đời Lê Văn Việt gắn liền với hai địa danh lịch sử: Sài Gòn, nơi ông hoạt động trong lực lượng biệt động, và Côn Đảo, nơi ông đã trải qua những tháng cuối đời trong nhà tù và mãi mãi nằm lại.
Lê Văn Việt là ai?
Lê Văn Việt sinh năm 1937 tại xã Long Phước, huyện Thủ Đức, vùng đất nay thuộc phường Long Phước, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ông còn có tên thường gọi là Tư Việt. Khi bị bắt, ông khai tên Nguyễn Văn Hai. Một số tư liệu về lực lượng Biệt động Sài Gòn còn ghi nhận bí danh Ba Thợ Mộc.
Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo có truyền thống yêu nước, Lê Văn Việt sớm tiếp xúc với phong trào cách mạng và lựa chọn con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.
Theo các tư liệu tiểu sử, tháng 1/1959, ông bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng. Ngày 3/2/1960, ông gia nhập lực lượng vũ trang địa phương tại Thủ Đức.
Ngày 1/10/1962, ông được kết nạp vào Đảng.
Trong quá trình hoạt động, Lê Văn Việt được giao nhiều nhiệm vụ khác nhau, từ trinh sát, nắm tình hình đến tham gia các hoạt động vũ trang tại khu vực Sài Gòn – Gia Định.
Sự gan dạ, khả năng ứng biến và tinh thần trách nhiệm đã đưa ông trở thành một trong những chiến sĩ được nhắc đến trong lịch sử lực lượng Biệt động Sài Gòn.
Những năm tháng hoạt động trong lực lượng Biệt động Sài Gòn
Đầu thập niên 1960, phong trào đấu tranh vũ trang tại khu vực Sài Gòn – Gia Định phát triển trong bối cảnh chiến tranh ngày càng mở rộng.
Lê Văn Việt tham gia hoạt động tại địa bàn Thủ Đức và những khu vực lân cận. Theo tư liệu lịch sử về các chiến sĩ cách mạng Nhà tù Côn Đảo, tháng 3/1960, ông thực hiện một cuộc tấn công nhằm vào cố vấn Mỹ tại khu vực Tăng Nhơn Phú.
Từ tháng 12/1962 đến tháng 12/1963, ông tham gia khóa huấn luyện trinh sát đặc công, được trang bị thêm kiến thức và kỹ năng phục vụ các nhiệm vụ được giao.
Sau thời gian huấn luyện, Lê Văn Việt tiếp tục tham gia những trận đánh tại vùng ven Sài Gòn.
Tháng 12/1963, ông tham gia trận đánh tại Củ Chi. Đến tháng 4/1964, ông tiếp tục tham gia hoạt động tấn công bót Cầu Xáng thuộc khu vực Hóc Môn.
Những hoạt động này diễn ra trong thời kỳ lực lượng vũ trang cách mạng tổ chức nhiều trận đánh nhằm vào các vị trí quân sự và cơ sở của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
Trong số những nhiệm vụ mà Lê Văn Việt tham gia, sự kiện tại Tòa Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn năm 1965 trở thành dấu mốc được nhắc đến nhiều nhất trong tiểu sử của ông.
Trận tấn công Tòa Đại sứ Mỹ ngày 30/3/1965
Sáng ngày 30/3/1965, một vụ tấn công bằng chất nổ xảy ra tại Tòa Đại sứ Mỹ ở khu vực đường Hàm Nghi, trung tâm Sài Gòn.
Đây là một trong những sự kiện gây chú ý lớn trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam, làm hư hại nghiêm trọng tòa nhà đại sứ quán và gây thương vong cho nhiều người, bao gồm cả nhân viên Mỹ và thường dân Việt Nam.
Theo các tài liệu lịch sử Việt Nam về lực lượng Biệt động Sài Gòn, Lê Văn Việt tham gia tổ chiến đấu hỗ trợ thực hiện cuộc tấn công.
Trong lúc giao tranh và tìm cách yểm trợ đồng đội rút lui, ông bị trúng đạn vào vùng bụng, gây thương tích nghiêm trọng.
Dù bị thương nặng, ông vẫn tiếp tục chống trả trước khi kiệt sức và bị lực lượng an ninh bắt giữ.
Vụ tấn công gây chấn động dư luận quốc tế và trở thành một sự kiện được ghi chép trong cả tư liệu Việt Nam lẫn hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ.
Trong số những người bị thương có U. Alexis Johnson, khi đó là một nhà ngoại giao cấp cao của Hoa Kỳ tại Sài Gòn. Theo hồ sơ ngoại giao Mỹ, ông bị các vết cắt do kính vỡ, không phải bị thương nặng như một số bản kể trước đây.
Đối với Lê Văn Việt, ngày 30/3/1965 cũng là thời điểm chấm dứt những hoạt động trực tiếp của ông trong lực lượng biệt động và bắt đầu quãng thời gian bị giam giữ.
Bị kết án tử hình và đày ra Côn Đảo
Sau khi bị bắt, Lê Văn Việt bị đưa ra xét xử dưới tên Nguyễn Văn Hai.
Theo tư liệu lịch sử được lưu truyền, ngày 1/4/1965, tòa án quân sự của chính quyền Sài Gòn tuyên án tử hình đối với ông.
Bản án đã dẫn đến những phản ứng từ phía Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Tư liệu về lịch sử đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo đề cập việc Mặt trận cảnh báo sẽ có biện pháp đáp trả nếu Nguyễn Văn Hai bị xử bắn.
Cuối cùng, án tử hình không được thi hành và Lê Văn Việt bị chuyển ra Nhà tù Côn Đảo.
Thời điểm ấy, hệ thống nhà tù trên đảo được tổ chức với nhiều trại giam, khu biệt lập và chế độ kiểm soát nghiêm ngặt đối với tù nhân chính trị, đặc biệt là những người mang án tử hình.
Đối với Lê Văn Việt, việc bị đưa ra đảo không chỉ đồng nghĩa với mất tự do mà còn khiến ông phải đối mặt với điều kiện giam cầm khắc nghiệt trong khi vết thương ở bụng chưa hoàn toàn bình phục.
Tuy nhiên, ngay trong hoàn cảnh ấy, ông và những người bạn tù vẫn tìm cách thoát khỏi nhà giam để trở về đất liền.
Cuộc vượt ngục táo bạo đêm 12/10/1966
Một trong những sự kiện đặc biệt nhất gắn với cuộc đời Lê Văn Việt là cuộc vượt ngục tại Côn Đảo vào đêm 12/10/1966.
Khác với nhiều vụ vượt ngục trước đó thường diễn ra tại các sở lao động khổ sai bên ngoài trại giam, lần này kế hoạch được tổ chức ngay trong khu vực giam giữ những tù nhân mang án tử hình.
Ba người tham gia gồm:
- Lê Văn Việt (Nguyễn Văn Hai): Chiến sĩ Biệt động Sài Gòn – Gia Định.
- Lê Hồng Tư: Người tù chính trị, từng tham gia phong trào học sinh, sinh viên yêu nước.
- Phạm Văn Dẫu: Chiến sĩ đặc công bị giam giữ tại Côn Đảo.
Theo các bài tưởng niệm do Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo công bố, cuộc vượt ngục diễn ra tại phòng giam số 3, khu Banh I, tức Trại Phú Hải.
Trong đêm 12/10/1966, ba người tổ chức thoát khỏi phòng giam, vượt qua hệ thống kiểm soát của nhà tù và tìm đường lẩn trốn.
Kế hoạch của họ là tìm nơi ẩn náu trên đảo, chờ thời cơ thích hợp để sử dụng phương tiện vượt biển trở về đất liền, tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng.
Đây là một cuộc vượt ngục đặc biệt nguy hiểm bởi những người tham gia đang chịu chế độ giam giữ nghiêm ngặt, đồng thời phải tìm cách sinh tồn trên một hòn đảo biệt lập giữa biển.
Bị bắt lại tại khu vực Cỏ Ống
Sau khi thoát khỏi nhà giam, ba người phải đối mặt với nhiều khó khăn.
Địa hình rừng núi hiểm trở, điều kiện sinh tồn thiếu thốn và sự truy lùng của lực lượng quản lý nhà tù khiến việc tìm nơi ẩn náu trở nên vô cùng khó khăn.
Theo tư liệu về lịch sử đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo, Lê Hồng Tư bị bắt lại sau khoảng một ngày.
Lê Văn Việt và Phạm Văn Dẫu tiếp tục lẩn trốn. Khoảng mười ngày sau, hai người bị phát hiện tại khu vực suối Ớt, gần Cỏ Ống, không xa vị trí sân bay Côn Đảo ngày nay.
Cả ba sau đó bị đưa trở lại nhà tù.
Việc vượt ngục không thành công kéo theo những cuộc thẩm vấn, đánh đập và hình phạt khắc nghiệt đối với những người tham gia.
Theo các tư liệu lịch sử, sau vụ việc, chính quyền nhà tù đã tăng cường các biện pháp kiểm soát nhằm ngăn chặn những cuộc vượt ngục tương tự.
Dù thất bại, cuộc vượt ngục tháng 10/1966 vẫn trở thành một phần trong lịch sử đấu tranh của tù nhân Côn Đảo, phản ánh khát vọng tự do ngay trong những điều kiện giam cầm khắc nghiệt nhất.
Lê Văn Việt hy sinh ngày 30/11/1966
Sau khi bị bắt lại, Lê Văn Việt tiếp tục phải chịu đựng những trận tra tấn và điều kiện giam giữ khắc nghiệt.
Vết thương ở vùng bụng từ trận đánh tại Sài Gòn năm 1965 tái phát nghiêm trọng, khiến sức khỏe ông ngày càng suy kiệt.
Đêm 30/11/1966, Lê Văn Việt hy sinh tại Nhà tù Côn Đảo, khi mới 29 tuổi.
Cuộc đời ngắn ngủi của ông khép lại sau nhiều năm tham gia hoạt động cách mạng, những trận chiến tại Sài Gòn và cuộc vượt ngục không thành công tại Côn Đảo.
Sự hy sinh của Lê Văn Việt để lại dấu ấn trong lịch sử lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định, đồng thời góp thêm một câu chuyện về tinh thần đấu tranh của những người tù chính trị trên đảo.
Truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Để ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của Lê Văn Việt, ngày 20/12/1994, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Lê Đức Anh đã ký quyết định truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đây là sự ghi nhận của Nhà nước đối với quá trình hoạt động cách mạng và tinh thần chiến đấu của người chiến sĩ biệt động đã hy sinh tại Côn Đảo.
Tên tuổi Lê Văn Việt tiếp tục được nhắc đến trong các tư liệu lịch sử, hoạt động giáo dục truyền thống và những chương trình tưởng niệm tại quê hương cũng như Côn Đảo.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, tên Lê Văn Việt được đặt cho một tuyến đường lớn ở khu vực Thủ Đức, nơi gắn với quê hương và những năm đầu hoạt động của ông.
Mộ Anh hùng Lê Văn Việt tại Nghĩa trang Hàng Dương
Hiện nay, phần mộ của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt nằm tại Khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo.
Đây là một trong những khu vực thuộc nghĩa trang lịch sử, nơi an nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong thời kỳ tồn tại của hệ thống nhà tù.
Du khách đến Nghĩa trang Hàng Dương có thể tìm hiểu về cuộc đời Lê Văn Việt, kết hợp viếng mộ và tưởng nhớ những người đã nằm lại trên đảo.
Khi tham quan, nên giữ trật tự, lựa chọn trang phục lịch sự và tuân thủ hướng dẫn tại nghĩa trang.
Đối với những người quan tâm đến lịch sử, câu chuyện về Lê Văn Việt có thể được tìm hiểu sâu hơn khi kết hợp tham quan Trại Phú Hải và các di tích thuộc hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Tưởng niệm Anh hùng Lê Văn Việt ngày 30/11 hằng năm
Ngày 30 tháng 11 hằng năm là mốc tưởng nhớ ngày hy sinh của Anh hùng Lê Văn Việt.
Trong nhiều năm, các cơ quan quản lý di tích, đại diện chính quyền, thân nhân và những người quan tâm đến lịch sử đã tổ chức các hoạt động tưởng niệm tại Côn Đảo.
Đáng chú ý, ngày 30/11/2025, lễ tưởng niệm lần thứ 59 ngày hy sinh của ông được tổ chức tại Khu C Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo.
Buổi lễ có nghi thức dâng hương, dâng hoa và ôn lại cuộc đời hoạt động cách mạng của người chiến sĩ biệt động.
Những hoạt động tưởng niệm như vậy góp phần gìn giữ ký ức lịch sử và giới thiệu đến các thế hệ sau về những con người đã hy sinh tại Côn Đảo.
Tuy nhiên, thời gian, địa điểm và quy mô lễ tưởng niệm có thể thay đổi theo từng năm. Du khách muốn tham dự chương trình cụ thể nên theo dõi thông báo chính thức của đơn vị tổ chức.
Dấu ấn Lê Văn Việt trong lịch sử Côn Đảo
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Lê Văn Việt hy sinh, nhưng câu chuyện về cuộc đời ông vẫn được lưu giữ qua tư liệu lịch sử, các hoạt động tưởng niệm và ký ức của những người từng tham gia phong trào cách mạng.
Từ quê hương Thủ Đức đến các trận đánh tại Sài Gòn, rồi những tháng ngày bị giam giữ tại Côn Đảo, cuộc đời Lê Văn Việt phản ánh một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử Việt Nam.
Cuộc vượt ngục đêm 12/10/1966, dù không thành công, vẫn là một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo.
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt (1937–1966) là một trong những nhân vật lịch sử có cuộc đời gắn với cả lực lượng Biệt động Sài Gòn và Nhà tù Côn Đảo.
Ngày nay, phần mộ của ông tại Nghĩa trang Hàng Dương không chỉ là nơi tưởng niệm một người chiến sĩ đã hy sinh mà còn là điểm lưu giữ câu chuyện về lòng yêu nước, tình đồng đội và khát vọng tự do của một thế hệ trong lịch sử dân tộc.
